ƏN ÇOX SATILAN MƏHSULLAR ŞƏKƏRLƏ DOLUDUR

Quru səhər yeməkləri reklam edildiyi qədər sağlam deyil. Bunu amerikalı həkim Robert H. Shmerling-in “Harvard Health Publishing” üçün yazdığı yeni məqalədə bildirib.

ABŞ-da uşaqların dörddə biri, böyüklərin isə yarısı müntəzəm olaraq bu tip hazır dənli yeməklərlə səhər yeməyi edir. Lakin 2025-ci ildə aparılmış geniş tədqiqat 600-dən çox növ quru səhər yeməyinin qida dəyərini təhlil edərək onların əksəriyyətinin yüksək şəkər, az protein və az lif tərkibli olduğunu göstərib.

Əksər məşhur brendlərin məhsullarında kalori miqdarı aşağı göstərilir, halbuki insanlar adətən ikiqat daha çox yeyir. “Ürək üçün faydalı”, “vitaminlə zəngin” və ya “tam təbii” kimi iddialar məhsulun real qida dəyərini əks etdirmir. Ən çox satılan məhsullar (Cheerios, Frosted Flakes, Honey Nut Cheerios, Lucky Charms və başqaları) çox vaxt emal olunmuş və şəkərlə doludur.

2025-ci ilin mayında aparılan daha bir araşdırma isə 2010–2023-cü illər arasında uşaqlara satılan 1200 növ quru səhər yeməyinin tərkibində yağ, natrium və şəkərin artdığını, protein və lifin isə azaldığını aşkar edib.

Mütəxəssis sağlam seçim üçün dənli səhər yeməyi alarkən bu qaydalara əməl etməyi tövsiyə edir: ilk inqrediyent tam taxıl olmalı, porsiyada ən azı 2,5–5 qram lif, az şəkər və natrium, 150 kaloridən az enerji olmalıdır.

Qreypfrutun faydaları haqqında araşdırma 

Elmi müşahidələrə görə, insan orqanizmi gecə saat 02:00–04:00 arası ən aktiv şəkildə yağ yandırır. Məhz bu zaman bədənin enerji mənbəyi kimi yığılan piylərdən istifadə etmə faizi maksimuma çatır.

Arizona Universitetinin apardığı 30 günlük müşahidə maraqlı nəticə göstərib. Yatmazdan təxminən 1 saat əvvəl yarım qreypfrut yeyən iştirakçılar, pəhriz və həyat tərzlərini dəyişmədən, hər həftə orta hesabla 1,5 kq çəki itirib.

Mütəxəssislər bu effekti qreypfrutun tərkibindəki naringin adlı təbii maddə ilə əlaqələndirir. Naringin bədəndə yeni yağ hüceyrələrinin yaranmasını ləngidir, eyni zamanda orqanizmin mövcud yağ ehtiyatlarını enerji kimi istifadə etməyə “məcbur” edir.

Qidalanma üzrə ekspertlər axşam saatlarında yüngül qreypfrutlu smuzi qəbul etməyi tövsiyə edir. Qreypfrutun yanına nanə və zəncəfil əlavə etdikdə təsir daha da artır.

Bu sadə, lakin elmi əsaslı vərdiş bədən formasını qorumaq, maddələr mübadiləsini gücləndirmək və sağlam şəkildə arıqlamaq üçün təbii üsul hesab olunur.

MARAQLI HADİSƏ

ABŞ-ın Ohayo ştatında yaşayan Sierra Bler və Hozey Ervin Jr. cütlüyü unikal ailə tarixçəsi ilə gündəmə gəlib. Onların hər ikisi 18 avqust tarixində doğulub, lakin ən maraqlısı odur ki, cütlüyün əkiz övladları da eyni gün dünyaya gəlib.

Sierra və Hozey, Klivlenddəki Hillcrest Hospitalda doğuş zamanı həkimlərdən xahiş edib ki, proses bir qədər gecikdirilsin və körpələr məhz 18 avqustun ilk dəqiqələrində dünyaya gəlsin. Beləliklə, ailənin hər 4 üzvü eyni gündə doğulub. Bu təsadüf sosial mediada böyük maraq doğurub.

Qeyd edək ki, bu hal tibbdə planlı doğuşun vaxtının tənzimlənməsi kimi qəbul olunur. Əgər ana və körpələrin səhhəti buna imkan verirsə, bəzi ailələr xüsusi tarixlərdə doğuşun müəyyən vaxta salınmasını xahiş edir. Həkimlər bu cür qərarlara yalnız tibbi risk yoxdursa razılıq verir. Əks halda, doğuşun gecikdirilməsi və ya süni şəkildə sürətləndirilməsi həm ana, həm də döl üçün təhlükəli ola bilər.

YAPONİYALI ALİMLƏRİN TƏDQİQATI

Yaponiyanın Ryutsu Keizai University sağlamlıq və idman elmləri fakültəsinin alimləri qadın iştirakçılar arasında aparılan eksperiment nəticəsində müəyyən ediblər ki, ritmik musiqi altında edilən 10 dəqiqəlik qaçış əhvali-ruhiyənin yüksəlməsinə, motivasiyanın artmasına və fiziki sürətin bir qədər artmasına səbəb olur.

Təcrübədə 18-21 yaş aralığında olan 38 tələbə iştirak edib.  İştirakçılar bir qaçışı yüksək ritmik musiqi ilə, digərini isə musiqisiz və ya az ritmik fonla ediblər. Musiqili qaçış zamanı qadınlar daha sürətli qaçdıqlarını və «canlılıq», «hərəkət istəyi» hiss etdiklərini bildiriblər.

Alimlərin fikrincə, bu təsirin əsas səbəbi qadınların musiqi stimullarına kişilərə nisbətən daha həssas olmasıdır. 

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, əhvali-ruhiyənin yüksəlməsi yalnız psixika ilə deyil, həm də fiziki aktivliklə sıx bağlıdır. Qaçış zamanı dinlənilən musiqinin seçimi – sürətli ritm, vurğu hissi olan avazlar – qadınlarda çıxış keyfiyyətini və gündəlik fiziki aktivliyi artırma potensialına malikdir.

İştirakçılar bu üsulu gündəlik həyatlarına daxil etməklə həm fiziki sağlamlıqlarına, həm də əhval-ruhiyyələrinə müsbət təsir göstərə bilərlər. Bu sadə metod qadınlara özünəinam və enerjini artırmaq baxımından yeni imkanlar təqdim edir.

Mənbə: Health.mail.ru

SORĞU KEÇİRİLİB

Britaniyalı psixoloqların apardığı araşdırma göstərib ki, insanların iPhone və Android seçimi onların şəxsi xüsusiyyətləri ilə bağlıdr. Linкoln Universitetinin apardığı tədqiqatda həm Android, həm də iPhone istifadəçiləri şəxsi keyfiyyətlərini və telefonla münasibətlərini qiymətləndirən anketlər doldurub.

Nəticələrə görə, iPhone sahibləri telefonlarını çox vaxt status göstəricisi kimi qəbul edir, brendə və xarici görünüşə daha çox diqqət yetirir. Android istifadəçiləri isə smartfonu əsasən praktik vasitə kimi görür, əsas funksionallığa üstünlük verir.

Tədqiqatçılar müəyyən edib ki, iPhone istifadəçiləri adətən daha gənc olur, onların arasında qadınların sayı çoxdur və emosional yanaşma daha güclüdür. Android istifadəçiləri isə əksinə, daha yaşlı və çox vaxt kişi olur, statusa az önəm verir.

Araşdırmanın müəllifi Hizer Şou bildirir ki, smartfonlar getdikcə insanların daxili obrazının rəqəmsal əksinə çevrilir və seçim də buna uyğun formalaşır. Bununla belə, alimlər vurğulayırlar ki, cəmi 500 nəfərin iştirakı ümumi nəticə çıxarmağa imkan vermir.

Mənbə: unian.net

30 GÜNLÜK MÜŞAHİDƏ
Elmi müşahidələrə görə, insan orqanizmi gecə saat 02:00–04:00 arası ən aktiv şəkildə yağ yandırır. Məhz bu zaman bədənin enerji mənbəyi kimi yığılan piylərdən istifadə etmə faizi maksimuma çatır.
Arizona Universitetinin apardığı 30 günlük müşahidə maraqlı nəticə göstərib. Yatmazdan təxminən 1 saat əvvəl yarım qreypfrut yeyən iştirakçılar, pəhriz və həyat tərzlərini dəyişmədən, hər həftə orta hesabla 1,5 kq çəki itirib.
Mütəxəssislər bu effekti qreypfrutun tərkibindəki naringin adlı təbii maddə ilə əlaqələndirir. Naringin bədəndə yeni yağ hüceyrələrinin yaranmasını ləngidir, eyni zamanda orqanizmin mövcud yağ ehtiyatlarını enerji kimi istifadə etməyə “məcbur” edir.
Qidalanma üzrə ekspertlər axşam saatlarında yüngül qreypfrutlu smuzi qəbul etməyi tövsiyə edir. Qreypfrutun yanına nanə və zəncəfil əlavə etdikdə təsir daha da artır.
Bu sadə, lakin elmi əsaslı vərdiş bədən formasını qorumaq, maddələr mübadiləsini gücləndirmək və sağlam şəkildə arıqlamaq üçün təbii üsul hesab olunur.

ABŞ SƏHİYYƏ VƏ SOSİAL XİDMƏTLƏR DEPARTAMENTİ

ABŞ Səhiyyə və Sosial Xidmətlər Departamenti (HHS) ilə Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) menopauza zamanı qadınlara verilən hormon dərmanlarının üzərindəki “qara qutu” xəbərdarlığını ləğv etdiklərini elan ediblər. Xəbərdarlıq əvvəllər bu dərmanların ürək xəstəliyi, döş xərçəngi və demensiya (yaşlılıq yaddaş problemləri) riskini artırdığını bildirirdi.
FDA rəhbərləri bildiriblər ki, bu addım qadınlara isti basmalar, gecə tərləmələri və digər menopauza simptomlarını yüngülləşdirmək üçün daha rahat dərman alma imkanı yaradacaq. Onlar hormonal dərmanların bəzi uzunmüddətli sağlamlıq faydalarının da olduğunu vurğulayıblar.
Lakin həkimlər xəbərdarlıq edirlər ki, dərmanların faydası hər qadın üçün fərqli ola bilər və bəzi risklər hələ də mövcuddur. Məsələn, qan laxtalanması, xərçəng və ürək-damar problemləri və s.
Ekspertlər qeyd edirlər ki, vaginal istifadə üçün nəzərdə tutulmuş kremlər və məlhəmlər təhlükəsiz sayılır, amma ağızdan və ya dəridən istifadə olunan hormon dərmanları bütün bədənə yayıldığı üçün riskləri daha yüksəkdir. Həkimlər qadınlara bu dərmanları qəbul etməzdən əvvəl fayda və riskləri öz həkimləri ilə müzakirə etməyi tövsiyə edirlər.

Mənbə: JAMA

İDMAN ZALINDA AKSİYA

Çinin Şandun əyalətinin Binçjou şəhərində yerləşən idman zalı qeyri-adi çəki atma yarışına start verib. Zalın sahibi elan edib ki, cəmi 3 ay ərzində 50 kiloqram arıqlaya bilən şəxsə 2020-ci il istehsalı olan “Porsche Panamera” avtomobili hədiyyə ediləcək.

Yarış 23 oktyabrda başlayıb və iştirak haqqı 1 400 ABŞ dollarıdır. Bu məbləğə məşqlər, xüsusi qidalanma planı və zalda yaşayış daxildir. Yəni iştirakçılar 3 ay boyunca məkanı tərk etmədən yaşayır. Məşqçi bildirib ki, layihə realdır, lakin proqram və pəhriz planı hələ açıqlanmayıb. Ekspertlər isə qeyd edib ki, gündə yarım kiloqramdan çox arıqlamaq sağlamlıq üçün ciddi risklər yarada bilər.

Hazırda yarışa cəmi 7–8 nəfər yazılıb, qeydiyyat isə maksimum 30 nəfərlə məhdudlaşdırılıb. Mükafat kimi təqdim edilən avtomobilin zal sahibinin şəxsi maşını olduğu bildirilib.

HARVARD UNİVERSİTÜTİNİN ARAŞDIRMASI

"Harvard Health Publishing"də dərc edilən məqaləyə görə, ağlamaq insanın həm emosional, həm də fiziki sağlamlığına müsbət təsir göstərir.

Alimlər tərəfindən aparılan “Is crying good for you?”, yəni “Ağlamaq sizə xeyirdirmi?” adlı tədqiqatda qeyd olunur ki, emosional göz yaşları zamanı orqanizmdə endorfin və oksitosin hormonları ifraz olunur. Bu hormonlar ağrını azaldır, bədəni rahatlaşdırır və stress səviyyəsini tənzimləyir.

Araşdırmaya əsasən, ağladıqdan sonra iştirakçıların 98 faizi özünü daha sakit, rahat və emosional cəhətdən sabit hiss etdiyini bildirib. Mütəxəssislərin fikrincə, bu hal ağlamağın bədənin təbii tənzimləmə mexanizmi olduğunu təsdiqləyir. Göz yaşları vasitəsilə stress hormonları orqanizmdən xaric olur, bu isə psixoloji gərginliyi azaldır və yuxu keyfiyyətini yaxşılaşdırır.

Tədqiqat həmçinin göstərib ki, ağlamaq sosial əlaqələrin möhkəmlənməsinə yardım edir, çünki insan ağlayarkən ətrafındakıların dəstəyini almağa meylli olur. Bununla belə, tez-tez və səbəbsiz ağlama halları psixoloji pozuntuların əlaməti ola bilər və bu halda mütəxəssisə müraciət olunmalıdır.

Mənbə: Harvard Health Publishing

AMERİKA ÜRƏK ASSOSİASİYASI

2025-ci il Amerika Ürək Assosiasiyasının Elmi Sessiyalarında təqdim ediləcək ilkin tədqiqata görə, 

miokard infarktı keçirdikdən sonra D vitamini qəbul edənlərdə təkrar ürək tutma riski iki dəfə azalıb. 

Bu hal digər ürək-damar xəstəliyi olanlarda da müşahidə edilib.

Tədqiqat əsasən optimal D vitamini səviyyələrinin ürək-damar xəstəliyi olan yetkinlərdə

miokard infarktı, ürək çatışmazlığı, insult və ya ölüm kimi ciddi fəsadların riskini azaltmağa kömək edib-etmədiyini araşdırıb.

D vitamininin fərdiləşdirilmiş dozalarını qəbul edənlərin  ilkin nəticələri əhəmiyyətli dərəcədə azalıb.

Ölüm, ürək çatışmazlığı səbəbindən xəstəxanaya yerləşdirmə və ya insult hallarında da təqribən eyni nəticə əldə edilib.

Tədqiqatda 2017-ci ilin aprelindən 2023-cü ilin mayına qədər Yuta ştatındakı Intermountain Tibb Mərkəzində

müalicə alan kəskin koronar sindromlu 630 yetkin iştirak edib. Orta müşahidə müddəti 4,2 il olub.

ELMİ FAKTLAR

Oklend Universitetinin tədqiqatçıları feyxoa və böyürtkənin ən güclü iltihab əleyhinə təsirlərə malik olduğunu aşkar edib. Tədqiqat iltihabi bağırsaq xəstəliklərinin və digər orqanların müalicəsi üçün istifadə edilə bilən təbii vasitə olduğunu müəyyən edib.

Alimlər feyxoanın müxtəlif hissələrindən səkkiz bakteriya ştammına qarşı aktivliyini də sınayıblar. Həkimlər antimikrob aktivliyinin çox hissəsinin toxumlardan olduğu qənaətinə gəliblər. Həmçinin, feyxoanın qabığının da əla təbii antibiotik olduğunu təsdiqlənib.

100 q feyxoada 183 kalori, 0,6 qr. zülal, 0,4 qram yağ və 8 qram karbohidrat var. Meyvə antioksidan, iltihab əleyhinə, göbələk əleyhinə və antimikrob xüsusiyyətlərə malikdir, C, B, P və E vitaminləri var və çəkini normallaşdırır. Alimlər sübut ediblər ki, bu meyvədən xərçəngin qarşısının alınması və sümükləri möhkəmləndirilməsi üçün də istifadə etmək olar. Bundan əlavə tərkibində yod, kalium, bor və xrom var.

Bütün faydalı tərəfləri ilə bərabər, feyxoa da ekzotik meyvələr kimi, allergiyaya səbəb ola bilər. Buna görə də, onları ilk dəfə kiçik porsiyalarla yemək tövsiyə edilir.

Feyxoa həmişəyaşıl tropik ağac meyvəsidir. O, 1815-ci ildə Braziliyada alman botanisti Fridrix Zelle tərəfindən kəşf edilib və 75 il sonra meyvə Avropaya gətirilib. 1914-cü ildən başlayaraq ilk plantasiyalar Gürcüstan və Azərbaycanda yaranıb.

GƏLƏCƏYİN TEXNOLOGİYASI

Yeni texnologiyalar sayəsində yara müalicəsində inqilabi yeniliklər əldə edilib.

Tayvanın Milli Universitetində aparılan tədqiqat sübut edib ki, gümüş nanoliflər, hidrogellər və sensorlu “ağıllı” sarğılar ənənəvi olanlardan daha effektivdir.

Bu yeniliklər toxuma regenerasiyasını sürətləndirir, antimikrob hissəciklər vasitəsilə infeksiya riskini azaldır və

xüsusilə diabetik xoralar kimi xroniki yaraların sağalmasını dəstəkləyir. Sensorlarla təchiz edilmiş sarğılar yarada

pH səviyyəsini, temperaturu və ifrazat miqdarını izləyir. Toplanmış məlumatlar əsasında həkimlər müalicə prosesini fərdiləşdirir.

3D çap texnologiyası ilə yaradılan hüceyrə karkasları mürəkkəb yaralar üçün fərdi bərpa üsulları təklif edir.

Bu hidrogellər, nanoliflər, gümüş əsaslı kompozitlər və sensorlu sarğılar artıq klinik praktikada da istifadə olunur.

Bununla da, yara baxımı daha ağıllı, adaptiv və effektiv hala gəlir.

Mənbə: newatlas.com

ARAŞDIRMA SÜBUT ETDİ

Yeni araşdırmaya görə, bir neçə dili bilmək və onlardan müntəzəm istifadə etmək bədənin bioloji yaşlanma prosesini yavaşladır.

Araşdırma “Nature”  jurnalında dərc olunub.

Tayvan Milli Universiteti və Dublin Triniti Kollecinin alimləri tərəfindən aparılan tədqiqatda

27 Avropa ölkəsindən 51–90 yaş arası 80 mindən çox insanın məlumatları təhlil edilib.

Nəticələr göstərib ki, yalnız 1 dildə danışanlarda sürətli bioloji qocalma riski çoxdilli insanlara nisbətən

2 dəfə yüksəkdir. Hər əlavə öyrənilən dil yaşlanmanı ləngidir.

Neyrobioloq Auqustin İbanesin sözlərinə görə,

“çoxdillilik beynin diqqət, yaddaş və düşünmə sistemlərini aktiv saxlayır, bu da neyron əlaqələri gücləndirir.”

Araşdırma həmçinin göstərib ki, çoxdillilik sosial və emosional sağlamlığa da müsbət təsir göstərir.

Bu, ünsiyyəti və mədəni kimliyi gücləndirərək stressi azaldır, ürək-damar və immun sistemini dəstəkləyir.

Mənbə: Nature

SƏHİYYƏDƏ YENİ ERA BAŞLAYIR

İnsanlar artıq dərmanla yox, beyni idarəetməklə sağala biləcək. Bu iddianı Koliforniya alimləri irəli sürüb.

Onlar insan biologiyasının ənənəvi anlayışına meydan oxuyan

"Ağıl-Bədən Konsepsiyası, Meditasiya və Açıq Etiketli Plasebo Müalicəsi Müdaxiləsi Zamanı Neyron və Molekulyar Dəyişikliklər" inqilabi məqaləsini təqdim edib.

Araşdırma “Communications Biology”-də dərc olunub.

Bu əlamətdar tədqiqat, intensiv meditasiyanın əvvəllər yalnız psixodelik dərmanlarla müşahidə edilən eyni dərin beyin fəaliyyətini

necə stimullaşdıra biləcəyini və eyni zamanda bədəndə ölçülə bilən bioloji dəyişiklikləri aktivləşdirə biləcəyini nümayiş etdirir.

Cəmi yeddi gün ərzində, heç bir dərman müdaxiləsi olmadan, sağalan iştirakçılar tədqiqatçıların

"bioloji yenidən başlatma" adlandırdığı prosesi aktivləşdirib.

Alimlər iddia edir ki, onlar neyron şəbəkələrini yenidən qurub, sinir hüceyrələrinin böyüməsini sürətləndirib,

hüceyrə enerji sistemlərini yenidən proqramlaşdırıb və təbii ağrıkəsici mexanizmləri aktivləşdiriblər.

Dr. Joe Dispenzanın yeddi günlük meditasiyasında 20 sağlam iştirakçıda dəyişiklikləri sənədləşdirmək üçün

qabaqcıl beyin görüntüləməsindən və hərtərəfli qan analizindən istifadə edilib.

Nəticələr birmənalı olub: meditasiya, neyron və molekulyar səviyyələrdə ölçülə bilən fundamental bioloji yenidən proqramlaşdırmaya təsir edib.

Mənbə: Communications Biology

ALİMLƏR YUXU VƏ BAĞIRSAQ ƏLAQƏSİNİN SİRRİNİ AÇDI

ABŞ və Çin alimlərindən ibarət beynəlxalq tədqiqat qrupu bağırsaq mikrobiotasının insanın yuxu keyfiyyətinə birbaşa təsir etdiyini sübut edib. Araşdırma “Bağırsaq mikrobiotası və yuxu: Qarşılıqlı təsir mexanizmləri və terapevtik perspektivlər” (“Gut Microbiota and Sleep: Interaction Mechanisms and Therapeutic Prospects”) adı ilə “Frontiers in Psychiatry” jurnalında (PMC, NIH) dərc olunub.
Məqalədə qeyd olunur ki, bağırsaqda yaşayan mikroorqanizmlər sinir sistemi ilə sıx əlaqədə olur və melatonin, serotonin kimi yuxunu tənzimləyən hormonların istehsalını stimullaşdırır. Siçanlar üzərində aparılan təcrübələr göstərib ki, mikrobiota balansı pozulduqda yuxu fazalarının dərinliyi azalır, orqanizmin bərpa prosesi zəifləyir.
Alimlər hesab edirlər ki, bu əlaqənin öyrənilməsi gələcəkdə yuxusuzluq və depressiya kimi problemlərin müalicəsində yeni istiqamətlərin yaranmasına səbəb ola bilər.

Mənbə: Frontiers in Psychiatry / PMC (NIH)

YENİ TƏDQİQAT
Yeni qlobal araşdırmaya görə, son 20 il ərzində dünyada ana ölümü halları əhəmiyyətli dərəcədə azalıb. 2000-ci illərdə hər il təxminən 443 min qadın hamiləlik və doğuşla bağlı fəsadlardan dünyasını dəyişirdisə, 2023-cü ildə bu rəqəm 260 minə enib, yəni 41 faiz azalma müşahidə olunub. Tədqiqat “The Lancet Global Health” jurnalında dərc olunub.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının və aparıcı universitetlərin mütəxəssisləri 195 ölkənin məlumatlarını təhlil edərək bu azalmanın səbəblərini müəyyənləşdirib. Nəticələr göstərib ki, azalmaların 61 faizi doğuş zamanı tibbi yardımın yaxşılaşması, ixtisaslı tibb işçilərinin iştirakı və doğuşdan sonrakı qayğının güclənməsi ilə bağlıdır. Qalan 39 faiz isə doğum səviyyəsinin enməsi, kontraseptivlərin istifadəsi və təhlükəsiz abort xidmətlərinin artması hesabına əldə edilib.
2023-cü ildə 77 minə yaxın qadının ölümünün qarşısı alınıb. Bunun səbəbi isə kontraseptiv, yəni qoruyucu vasitələrdən istifadənin artmağıdır.
Mütəxəssislər qeyd edir ki, doğum nəzarəti vasitələri qadınlara hamiləliklər arasında fasilə saxlamağa, bədənin bərpasına imkan verməyə və təhlükəli abortlardan yayınmağa kömək edir.

ARAŞDIRMA
“Frontiers in Nutrition” jurnalında dərc edilən tədqiqatda qara düyünün sağlamlığa təsiri və istifadəsi öyrənilib. Araşdırmada pakistanlı professor Mavra Cavidin rəhbərliyi ilə Michigan Dövlət Universiteti (ABŞ), Milli Tibb Elmləri Universiteti (Pakistan), Kənd Təsərrüfatı Universiteti, Faisalabad (Pakistan), Punjab Universiteti, həmçinin Asiya Düyü Tədqiqat Mərkəzi və BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) məlumat bazalarından istifadə edilib.
Dünyada insanların yarısı gündəlik qidasını düyüdən alır. Qara düyü “imperator düyüsü” kimi tanınır. Antosiyanin, sink, dəmir, selen və B qrup vitaminləri ilə zəngindir.
Tədqiqat göstərib ki, qara düyü qan şəkərini tənzimləməyə, xolesterini azaltmağa və orqanizmdəki oksidləşməni zəiflətməyə kömək edir. Onun tərkibindəki antosiyaninlər hüceyrələri qoruyur, beyin və ürək sağlamlığını dəstəkləyir.
Qara düyü unu çörək və makaron məhsullarında istifadə olunduqda glisemik indeks azalır, antioksidant təsir artır. Tədqiqat nəticəsində alimlər belə qənaətə gəlib ki, qara düyü sağlamlıq üçün hələ də tam öyrənilməmiş funksional qidadır. İnsanlar üzərində aparılan klinik sınaqlar məhduddur və nəticələr fərqlidir. Buna görə də uzunmüddətli, standartlaşdırılmış tədqiqatlara ehtiyac var.

Böyük Britaniyada aparılan son statistik araşdırmaya görə, ölkədə ilk dəfə veyp və ya elektron siqaret istifadəçilərinin sayı siqaret çəkənləri geridə qoyub. Böyük Britaniyanın Milli Statistika İdarəsinin 2024-cü il üçün hesabatına əsasən, 16 yaşdan yuxarı 5,4 milyon nəfər mütəmadi veyp istifadə edib.
Araşdırma göstərib ki, gündəlik veyp istifadəsi ən çox 25–49 yaş arası müşahidə olunub, qadınlar arasında bu tendensiya getdikcə artıb. Siqaretin sağlamlığa zərərli təsirləri haqqında maarifləndirmə kampaniyaları nəticəsində son onillikdə tütün istifadəsi davamlı şəkildə azalıb.
Britaniya Milli Səhiyyə Xidmətinin məlumatına görə, veyp siqaretlə müqayisədə daha az risk daşıyır, lakin onun uzunmüddətli təsirləri hələ tam öyrənilməyib.
Xatırladaq ki, Böyük Britaniyada hər il təxminən 70 min ölüm birbaşa siqaretlə əlaqələndirilir.
Hökumət yeni “Tütün və Veyp Qanunu” layihəsi ilə 1 yanvar 2009-cu ildən sonra doğulan şəxslərə tütün məhsulları satışını qadağan etməyi planlaşdırır.

GƏLƏCƏYİN ARIQLAMA ÜSULU
Artıq arıqlamaq və qanda şəkəri azaltmaq üçün sadəcə bir inyeksiya kifayət edəcək. Bu inyeksiya bədən hüceyrələrini, Ozempic, Wegovy və Mounjaro kimi məşhur dərmanların əsas tərkib hissəsini - GLP-1 hormonunu istehsal edən, kiçik “fabriklərə” çevirəcək.
ABŞ-da 2 biotexnoloji startap – Nyu-Yorkdan “RenBio” və Massaçusetsdən “Fractyl Health” bu istiqamətdə siçanlarda ümidverici nəticələr əldə edib və hazırda gen terapiyasını daha böyük heyvanlarda – donuz və meymunlarda – sınaqdan keçirir. Uğurlu nəticələr əldə olunsa, texnologiya insanlar üzərində də yoxlanılacaq.
GLP-1 (qlükagona bənzər peptid-1) bədən tərəfindən təbii olaraq istehsal olunur və beyinə toxluq siqnalı göndərərək iştahanı azaldır. Bu hormonun təsirini təqlid edən dərmanlar son illərdə sürətlə populyarlıq qazanıb, ABŞ-da istifadə edənlərin sayı 2 il ərzində 5,8%-dən 12%-ə yüksəlib. Lakin bahalı qiymət və ürəkbulanma, halsızlıq və qusma kimi yan təsirlər bir çox insanı narahat edir.

TEXNO-MEDİKA

Son zamanlarda dünyanın bir çox ölkəsində aparılan sistemli araşdırma nəticələrinə görə, COVID‑19 və qriplə bərabər, xroniki virus infeksiyaları — məsələn, HIV/AIDS, Hepatitis C və sinokunji viral xəstəliklər — ürək xəstəlikləri və insult riskini kəskin artırır.
Araşdırma çərçivəsində 155-dən çox elmi tədqiqat analiz edilib və müəyyən olunub ki, qrip infeksiyası zamanı ilk 7 gündə infarkt riski 7 dəfədən çox artır.
Xroniki infeksiyalar da uzunmüddətli risk yaradır – məsələn, HIV-infeksiyaları olan şəxslərdə koronar ürək xəstəliyi riski 60 %, insult riski isə 45 % qədər artıb.
Alimlər bildirirlər ki, viruslar damar sistemində iltihabi prosesləri stimullaşdıraraq damar divarlarını zədələyir, qan daha asan laxtalanır və bu hallar infarkt və insultu sürətləndirə bilər.
Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, pandemiya sonrası dövrdə virusların ürək-damar xəstəliklərinə təsiri daha çox diqqətə alınmalıdır. Xüsusilə infeksiyadan sonra ilk həftələrdə riskin yüksək olması səbəbindən həkim nəzarəti artırılmalı və profilaktik tədbirlər gücləndirilməlidir

BALİNANIN UZUNÖMÜRLÜLÜK SİRRİ
“Nature” jurnalında dərc olunan yeni tədqiqatda elm adamları Qrenland balinasının DNT bərpa mexanizmlərinin güclü olduğunu sübut edib. Bu nəhəng dəniz məməlisi 200 ildən çox yaşayır, 80 tonadək çəkisi olur. Onun xərçəngə səbəb olan mutasiyaların qarşısını alan və hüceyrələri qoruyan mexanizmlər çox güclüdür. Alimlər bu fenomenin sirrinin onun DNT sistemində gizləndiyini müəyyən edib.
Araşdırmalar göstərib ki, Qrenland balinasının dəri hüceyrələri DNT zədələrini insan hüceyrələrinə nisbətən daha sürətli və dəqiq şəkildə bərpa edir. Bu hüceyrələrdə “soyuq şəraitdə aktivləşən RNT-bağlayıcı zülal” adlanan CIRBP adlı molekulun miqdarı xüsusilə yüksəkdir. Məhz bu zülal DNT zədələrinin yerində qoruyucu struktur yaradır və hüceyrəni mutasiyalardan müdafiə edir.
Tədqiqatçılar balinanın genini laboratoriyada insan hüceyrələrinə əlavə edib. Bu gen insan hüceyrələrində də işləyib və onları DNT zədələrinə qarşı daha dayanıqlı edib və mutasiyaların sayı azalıb.
Mütəxəssislər düşünür ki, bu mexanizmin insanlarda da aktivləşdirilməsi yaşlanmanı ləngidə və yaşla bağlı xəstəliklərin başlanmasını təxirə salmağa kömək edəcək.

QLOBAL GENETİK TƏDQİQAT
Yeni genişmiqyaslı genetik tədqiqat piylənmə xəstəliyin genetik əsaslarının fərqli xalqlarda niyə müxtəlif olduğunu aydınlaşdırıb. Pensilvaniya Dövlət Universitetinin alimləri tərəfindən “Nature Communications” jurnalında dərc olunan araşdırma 839 mindən çox fərqli yetkinin məlumatlarını təhlil edib. 6 qitədən olan qrupun genetik məlumatları əsasında piylənmə ilə əlaqəli 13 gen müəyyənləşdirilib.
Tədqiqatçılar qeyd edib ki, aparılan genetik işlər əsasən Avropa mənşəli iştirakçılar üzərində aparıldığı üçün digər xalqların genetik xüsusiyyətləri nəzərdən qaçıb. Alimlər Britaniya Biobankı və ABŞ-ın “All of Us” proqramının məlumatlarını birləşdirərək nadir, lakin xəstəliyə böyük təsir edən genetik variantları araşdırıb. Bu yanaşma nəticəsində beş yeni piylənmə ilə əlaqələndirilib. Onlardan dördü bədən kütləsi indeksini və ağır piylənmə riskini iki dəfəyədək artırır. Bu genlərin çoxu beyin və piy toxumasında aktivdir və orqanizmdə yağ yığılması ilə əlaqəlidir.
Bu araşdırma ABŞ Milli Səhiyyə İnstitutları (NIH) və Pensilvaniya Dövlət Universitetinin elmi mərkəzləri tərəfindən maliyyələşdirilib.

DİŞ HƏKİMLƏRİ ASSOSİASİYASI ŞOKDADIR
BBC-nin araşdırması Böyük Britaniyada hər yerdə pərakəndə satılan təhlükəli və qanunsuz diş ağardıcı məhsulların geniş yayıldığını üzə çıxarıb. Bu gellərin bəziləri qanuni həddən 500 dəfə çox hidrogen peroksid tərkibli olub və diş ətində yanıqlara, dişlərin zədələnməsinə səbəb olur.
Araşdırma zamanı jurnalist saxta “mütəxəssis” sertifikatı əldə edib və sözügecən ağardıcıdan alıb. Britaniya Diş Həkimləri Assosiasiyası (BDA) araşdırmanın nəticələrindən “dəhşətə gəldiyini” bildirib. Qanuna görə, 0,1%-dən artıq peroksid yalnız qeydiyyatda olan diş həkimləri tərəfindən istifadə edilə bilər, lakin BBC-nin laborator testləri bəzi məhsullarda bu göstəricinin 53%-ə çatdığını göstərib.
Lancaster şəhərindən olan 54 yaşlı Kelli Hausun 2015-ci ildə gözəllik salonunda etdirdiyi ucuz ağardıcı prosedur nəticəsində dörd dişini itirib. O bildirib ki, “prosedurdan sonra diş ətlərimdə ağrılar başlayıb və vəziyyət getdikcə pisləşib”.
Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, belə kimyəvi maddələr diş emalını məhv edir və ciddi yanıq riski yaradır. 2016-cı ildən etibarən Böyük Britaniyada qanuni həddi aşanlara limitsiz cərimə və məhkəmə cəzası tətbiq olunur.

Depressiya bütün dünyada ən yayılmış nevroloji pozulmalardan biridir. Statistika göstərir ki, hər il depressiyadan əziyyət çəkən insanların sayı artır.

Babasil – insanlar arasında ən çox təsadüf edilən xəstəliklərdən biridir.

TÜRKİYƏDƏ VİRUSUN YENİ ŞTAMMI AŞKARLANIB
COVID-19 pandemiyası qlobal miqyasda yenidən şiddətlənib. Türkiyədə virusun "Frankenşteyn" variantı aşkarlanıb.
Bu barədə pulmonoloq Şevket Özkaya məlumat verib.
O, son həftələrdə ölkə daxilində tənəffüs yolları yoluxucu xəstəliklərdə əhəmiyyətli dərəcədə artım olduğunu bildirib. Həkim vətəndaşları diqqətli olmağa çağıraraq qeyd edib ki, qrip, COVID-19 və digər virusların eyni vaxtda baş qaldırması cəmiyyətdə "üçqat epidemiya" effekti yaradır.
Özkaya "Frankenşteyn" adlanan yeni COVID-19 ştamının Türkiyədə də müşahidə olunduğunu bildirərək, əlavə edib ki, hazırkı xəstələr arasında kritik və ya həyati təhlükə yaradan heç bir hal yoxdur.

ARAŞDIRMA

“Economch” portalının 1,5 min nəfər arasında apardığı sorğunun nəticələrinə əsasən, respondentlərin təxminən yarısı romantik görüşlərin sayını azaldıb. Bunun əsas səbəbi isə restoran və kafelərdəki yüksək qiymətlərdir.
Məlumata görə, orta hesabla axşam yeməyi 15 – 18 manata başa gəlir və bir çox gənc bu məbləği “klassik” görüş üçün artıq xərc hesab edir. Nəticədə, ənənəvi romantik yeməklər yerini daha sadə və sərbəst formatlara verir, gəzinti zamanı içilən qəhvə, yaxud barda bir stəkan pivə kimi.
Mütəxəssislərin fikrincə, Yeni nəsil, xüsusilə Z nəslinə aid olan gənclər, münasibətlərdə azadlıq və rahatlıq axtarır. Onlar üçün əsas məqsəd qarşı tərəfi təbii şəraitdə tanımaq və ünsiyyətdən zövq almaqdır.

ARAŞDIRMA
Qadınlar ürək sağlamlığı baxımından kişilərlə müqayisədə idmandan daha çox fayda görür, “Nature Cardiovascular Research” jurnalında dərc olunan tədqiqata görə, qadınlar həftədə cəmi 4 saat fiziki fəaliyyətlə məşğul olduqda, ürək-damar xəstəliklərinin, xüsusən də işemik ürək xəstəliyinin riskini təxminən 30% azaldır. Eyni təsiri əldə etmək üçün kişilərin həftədə doqquz saata yaxın idman etməsi tələb olunur.
Tədqiqatçılar bildirib ki, az miqdarda fiziki fəaliyyət belə sağlamlığa müsbət təsir göstərir. Həftədə 2,5 saat orta və ya intensiv idman qadınlarda xəstəlik riskini 22%, kişilərdə isə 17% azaldır. Ürək-damar xəstəliyi olan insanlar üçün də idmanın faydası sübut olunub: qadınlar cəmi 51 dəqiqəlik həftəlik fəaliyyətlə ölüm riskini azaldır, kişilərin isə bu effekti əldə etməsi üçün 85 dəqiqəlik idman lazımdır.
Mütəxəssislər fərqin bioloji səbəblərlə əlaqəli olduğunu bildirib. Qadınlarda estrogen hormonu damarları qoruyur və yağ yandırılmasını artırır, həmçinin onların əzələlərində dözümlülüyə cavabdeh liflər daha çoxdur. Bu amillər qadınların ürəyinin daha az məşq zamanı belə daha sağlam qalmasına kömək edir. 

YENİ TƏDQİQAT
Yeni tədqiqatlara görə, artıq çəkisi olan kişilərin oğul sahibi olmaq ehtimalı normal çəkili kişilərlə müqayisədə daha yüksəkdir.

“Fertility and Sterility” jurnalında dərc olunan araşdırmada sonsuzluq müalicəsi alan 8500 cütlük iştirak edib. Nəticələrə əsasən, normal çəkili kişilərin 611 oğlan və 569 qız doğulub, artıq çəkili kişilərin isə oğlu olma ehtimalı 27 faiz çox olub.
Mütəxəssislər xəbərdarlıq edir ki, artıq çəki üstünlük deyil, həm də ciddi sağlamlıq risklərini nəsildən-nəsilə ötürür. Avstraliyanın Yeni Cənubi Uels Universitetinin araşdırmasına görə, artıq çəkili ataların uşaqları və nəvələri də artıq çəkiyə meylli olur. Tədqiqatçı professor Marqaret Morris qeyd edib ki, ətraf mühit, piylənmə və stress genlərə təsir edərək gələcək nəsillərin sağlamlığını poza bilər.

AVROPADA YENİ COVID-19 VARİANTI NARAHATLIQ DOĞURUR

Almaniyada COVID-19-un yeni dominant variantı XFG, mediada “Frankenştayn” adlandırılır. Səbəb isə onun iki əvvəlki virus xəttinin birləşməsindən yaranmasıdır. Yəni, bu variant sanki “fərqli hissələrdən yığılmış” virus kimi xarakterizə olunur.
Mütəxəssislərin “Stratus” adlandırdığı XFG 2025-ci ilin ortalarından etibarən Almaniyada və bəzi Avropa ölkələrində üstünlük qazanıb. Bəzi xəstələrdə “bıçaq kimi kəsən boğaz ağrısı” müşahidə olunsa da, bu simptomun məhz XFG ilə əlaqəsi elmi cəhətdən təsdiqlənməyib.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) və Avropa Xəstəliklərin Qarşısının Alınması Mərkəzi (ECDC) XFG-ni “müşahidə altında olan variant” kimi qiymətləndirir. Yəni, hazırda risk səviyyəsi aşağı hesab olunur, lakin epidemioloqlar prosesi yaxından izləyirlər.
Avropada COVID-19 yoluxmaları hələ də yüksək səviyyədə qalsa da, Avropa Xəstəliklərin Qarşısının Alınması Mərkəzi (ECDC) məlumatına görə, son həftələrdə yoluxma hallarının sayı azalmağa doğru gedir. Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, XFG variantı narahatlıq yaratsa da, simptomları digər tənəffüs infeksiyalarından kəskin fərqlənmir.
Mənbə: Euronews

YAPON ALİMLƏRİNİN YENİ ARAŞDIRMASI ÜMİD YARADIR
Yaponiyanın Osaka City Universitetinin alimləri qaraciyər xəstəliklərinin müalicəsində inqilabi nəticə verə biləcək təbii maddə aşkarlayıblar. Tədqiqatçılar “Lawsonia inermis” (henna) bitkisində olan “Lawsone” adlı birləşmənin,yəni Xınanın zədələnmiş qaraciyər toxumalarını bərpa etmək və fibroz prosesini zəiflətmək qabiliyyətinə malik olduğunu müəyyən ediblər.
Laboratoriya sınaqları göstərib ki, Xına, yəni Lawsone qaraciyər hüceyrələrinin bərpa mexanizmini aktivləşdirir, antioksidant təsir göstərir və toxumanın normal fəaliyyətini bərpa etməyə kömək edir. Heyvanlar üzərində aparılan təcrübələr zamanı fibroz göstəricilərinin azaldığı və hüceyrə qoruyucu zülalların səviyyəsinin yüksəldiyi müşahidə olunub.
Tədqiqatın nəticələri hələ yalnız heyvanlar üzərində təsdiqlənib və maddənin insanlar üçün təhlükəsizliyi klinik sınaqlarla sübuta yetirilməyib.
Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, qaraciyər xəstəliklərinin müalicəsində özbaşına təbii vasitələrdən istifadə etmək sağlamlıq üçün risklidir.
Mənbə: Mail.ru Health

BEYNİN YADDAŞ HÜCEYRƏLƏRİ RİSK ALTINDADIR

Alimlər “Seismic” adlı yeni süni intellekt aləti vasitəsilə Alzheimer xəstəliyinin genetik səbəblərini daha dərindən araşdırıblar. “Seismic” müxtəlif genetik məlumatları birləşdirərək xəstəliyin ən çox hansı beyin hüceyrələrinə təsir etdiyini müəyyənləşdirir.
Araşdırma göstərib ki, Alzheimer xəstəliyi əsasən yaddaşla bağlı neyronları zədələyir. Əvvəllər alimlər düşünürdülər ki, xəstəliyin əsas səbəbi immun hüceyrələridir, amma yeni nəticələr bunun əksini sübut edib. Yəni, xəstəlik beyin yaddaş mərkəzlərindəki neyronları daha çox təsirləndirir.
Bu elmi yenilik “Nature Communications” jurnalında dərc olunub.

BU TEXNOLOGİYA AYAQLARIN HİSSİYYATINI BƏRPA EDİR

İsveçrədə “Mynerva” adlı startapın alimləri diabet xəstələri üçün “Leia” adlı ağıllı corablar hazırlayıblar. Bu corablar ayaqlarda itirilmiş hissiyatı bərpa etməyə kömək edir və insanın yeriyərkən tarazlığını qorumasını asanlaşdırır.
Corabların parçasına yerləşdirilmiş mikroçiplər və sensorlar ayaqlardakı təzyiqi ölçür, sinir uclarına zəif elektrik siqnalları göndərərək sinir fəaliyyətini stimullaşdırır. Bu proses ayaqlardakı qan dövranını və hissiyatı tədricən bərpa etməyə imkan verir.
Layihə hazırda sınaq mərhələsindədir.