XƏRÇƏNG RİSKİ İLƏ DOĞULAN UŞAQLAR

Avropada aparılan genişmiqyaslı jurnalist araşdırması ciddi tibbi qalmaqalı üzə çıxarıb. Xərçəng riskini kəskin artıran genetik mutasiya daşıyan anonim sperm donorunun sperması ilə azı 197 uşaq dünyaya gəlib. Mütəxəssislərin bildirdiyinə görə, bu uşaqların bir qismi artıq müxtəlif xərçəng növlərinə tutulub, bəziləri isə erkən yaşda həyatını itirib.
Məlumata əsasən, donorun spermasında TP53 genində mutasiya olub. Bu gen orqanizmdə hüceyrələrin xərçəngə çevrilməsinin qarşısını alan əsas mexanizmlərdən biridir. Donorun özü sağlam olsa da, spermasının təxminən 20 faizində təhlükəli mutasiya mövcud olub. Həmin sperma ilə doğulan uşaqlarda isə mutasiya bədənin bütün hüceyrələrinə ötürülüb və bu, Li-Fraumeni sindromu kimi tanınan ağır genetik risklə nəticələnib. Bu sindrom ömür boyu xərçəngə tutulma ehtimalını 90 faizə qədər yüksəldir.
Araşdırma Avropa Yayım Birliyinin Jurnalist Araşdırmaları Şəbəkəsi çərçivəsində 14 media qurumu, o cümlədən BBC tərəfindən aparılıb. Məlum olub ki, donorun sperması 14 ölkədə 67 klinikada istifadə edilib.

MƏNBƏ: BBC News

HAMİLƏ QALMAMAQ ÜÇÜN

Kolumbiyada gənc qadın kəskin qarın ağrıları ilə xəstəxanaya yerləşdirilib. Müayinə zamanı həkim-ginekoloqlar pasiyentin cinsiyyət orqanında qeyri-adi yad cisim aşkar ediblər. Məlum olub ki, qadın hamiləliyin qarşısını almaq məqsədilə kartofdan istifadə edib. Tibbi baxımdan əsassız və təhlükəli olan bu üsul ciddi fəsadlara yol açıb.
Həkimlərin bildirdiyinə görə, orqanizmdə qalan kartof rütubətli mühitin təsiri ilə kök atmağa və cücərməyə başlayıb. Nəticədə iltihab, güclü ağrı və infeksiya riski yaranıb. Pasiyent üzərində aparılan cərrahi müdaxilə texniki baxımdan mürəkkəb olmasa da, nadir hallarda rast gəlinən tibbi hadisə kimi qeydə alınıb.
Araşdırma zamanı məlum olub ki, bu “kontrasepsiya üsulu” qadının şəxsi təşəbbüsü olmayıb. Ona bu metodu anası məsləhət görüb. Həkimlər bu faktı tibbi savadlılığın aşağı səviyyəsinin təhlükəli nəticəsi kimi qiymətləndiriblər.
MƏNBƏ: Colombia Reports

İLTİHABI AZALDIR

Yeni tədqiqatlar göstərir ki, darçından alınan bioaktiv birləşmələr xərçəng hüceyrələrinin siqnal yollarını dəyişə bilər, lakin insanlar üzərində geniş testlər aparılmadan bu təsirlər barədə dəqiq nəticə söyləmək mümkün deyil. “Frontiers in Nutrition” jurnalında dərc olunmuş nəzərdən keçirmədə alimlər darçının tərkibindəki maddələrin xərçənglə əlaqəli siqnallaşma proseslərinə necə təsir etdiyini araşdırıblar.
Tədqiqat darçının hüceyrə siqnalı sistemlərində NF-κB və AP-1 kimi amillərə təsir göstərə biləcəyini, bu yolla iltihab, hüceyrə sağ qalma və angiogenez kimi xərçəng inkişafında iştirak edən prosesləri yavaşlada biləcəyini göstərir. Bununla belə, yuxarı dozalarda darçında olan kumarin maddəsinin qaraciyər zəhərliliyi yaratma riski də var və bu, təhlükəsizlik baxımından vacib məsələdir.
Alimlər vurğulayırlar ki, darçının xərçəng qarşısını alma və ya müalicə vasitəsi kimi istifadəsi üçün hələ klinik sınaqlar və insanlarda təhlükəsizlik testləri aparılmalıdır.

Mənbə: Frontiers in Nutrition

GİZLİ TƏHLÜKƏ
Veterinarlar ev heyvanı saxlayanları populyar aromadiffuzorların təhlükələri barədə xəbərdar edib. Mütəxəssis Mixail Şelyakovun sözlərinə görə, insanların xoş qəbul etdiyi bir çox ətirlər, xüsusilə də sitrus tərkibli aromalar, pişik və itlər üçün ciddi narahatlıq və toksiki təsir yaradır.
Onun sözlərinə görə, aromadiffuzorların yaydığı hissəciklər havada qalır, daha sonra isə səthlərə çökməklə heyvanların tənəffüs yollarına daxil olur. Heyvanlar həmin tozcuqlara ayaqları ilə toxunaraq onları yalaya və beləliklə maddəni orqanizmlərinə keçirir. Bu isə bədəndə yüksək konsentrasiyaya, sadə qıcıqlanmadan tutmuş daha ciddi fəsadlara səbəb olur.
Həkim qeyd edib ki, kəskin və güclü qoxular heyvanlarda stress və diskomfort yaradır, vaxtında müdaxilə olunmadıqda isə tənəffüs problemlərini ağırlaşdıraraq astmatik əlamətlərin pnevmoniyaya keçməsinə qədər təhlükəli vəziyyətlər yaradır.

TİBBDƏ MARAQLI HADİSƏ
Norveçdə 49 yaşlı kişinin həyatını süni intellekt xilas edib. Şiddətli qarın ağrısı ilə xəstəxanaya müraciət edən pasiyentə ilkin müayinədən sonra sadəcə antasid dərmanları yazılıb və evə buraxılıb. Ağrılar davam etdikdə o, simptomlarını “Grok” süni intellektinə təsvir edib. Grok isə cavab olaraq perforasiya olunmuş xora və ya qeyri-adi appendisit ehtimalını göstərərək dərhal xəstəxanaya qayıdıb KT müayinəsi tələb etməsini tövsiyə edib.
Pasiyent tövsiyəyə əməl edərək yenidən həkimə gedib və “Grok”-un mesajını göstərərək KT müayinəsi tələb edib. Aparılan tomoqrafiya nəticəsində onun appendiksinin partlama həddində olduğu müəyyən edilib və dərhal əməliyyata alınıb. Altı saat davendiks çıxarılıb və pasiyentin ağrıları tamamilə yox olub.

TƏBİB-DƏN AÇIQLAMA

14 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbindən verilmiş məlumatda qeyd olunub ki, dekabrın 11-də məktəbin 8 şagirdi naməlum səbəbdən özlərini narahat hiss edib. Şagirdlərdə ümumi narahatlıq və ürəkbulanma əlamətləri müşahidə edilib.

Məktəb rəhbərliyi tərəfindən dərhal təcili tibbi yardıma müraciət olunub və şagirdlər müvafiq səhiyyə müəssisəsinə çatdırılıb. İlkin araşdırmalarda məlum olub ki, şagirdlərdən biri dərsə gələrkən məktəbin yaxınlığındakı marketdən saqqız alıb və sinif yoldaşlarına da verib. Ehtimal olunur ki, saqqıza görə uşaqlar özlərini narahat hiss edib.

TƏBİB-dən verilən məlumata görə,  11.12.2025-ci il tarixində saat 09:00 radələrində Respublika Təcili və Təxirəsalınmaz Tibbi Yardım Mərkəzinə Nəsimi rayonu, 14 saylı orta məktəbdən təcili çağırış qeydə alınıb.

Bildirilib ki, təcili tibbi yardım briqadası tərəfindən Respublika Pediatriya Mərkəzinin nəzdində olan Ə.F.Qarayev adına Uşaq Klinik Xəstəxanasına 5 nəfər (kişi cinsli), Nərimanov Uşaq Yoluxucu Xəstəliklər Xəstəxanasına 3 nəfər (kişi cinsli) hospitalizasiya olunub.

Onların hər birinə zəruri tibbi xidmətlər göstərilib. Pasiyentlərdən 1-nə yuxarı tənəffüs yollarının dəqiqləşdirilməmiş infeksiyası, digər 7 pasiyentə isə kəskin qastrit diaqnozu təyin edilib.

Məsələ Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin regional bölməsi tərəfindən nəzarətə götürülüb. Bildirilib ki, müvafiq qurumlarla birgə araşdırmalara başlanılıb. Nəticəsi barədə məlumat veriləcək.

ZƏHƏRLİ BUXAR UDARAQ HƏYATINI İTİRİB

İngiltərənin Lesterşir qraflığında13 yaşlı Tiqan Carmanın faciəvi ölümü sosial şəbəkələrdə yayılan təhlükəli trendlərlə bağlı ciddi müzakirələr yaradıb.

 Yeniyetmə öz otağında huşsuz halda tapılıb və tibbi müdaxilələrə baxmayaraq, hadisə yerində həyatını itirib. Ailənin sözlərinə görə, ölümün sosial şəbəkələrdə populyarlaşan və “xrominq” adlanan, dezodorant kimi məişət məhsullarının zəhərli buxarlarını udmaqla bağlı baş verdiyi ehtimal olunur. Ögey ata Rob Hopkin isə həmin gün Tiqanın dezodorant balonundan istifadə etdiyini təsdiqləyib.

Ailə gəncləri belə riskli trendlərdən qorumaq üçün maarifləndirmənin gücləndirilməsinə çağırır. Tiqanın bacısı petisiya başladaraq dezodorant və digər kimyəvi məhsullar üzərinə aydın xəbərdarlıq işarələrinin əlavə olunmasını, həmçinin məktəblərdə sosial şəbəkələrin təhlükələri barədə geniş tədris aparılmasını tələb edir. Onların məqsədi bu faciəni digər uşaqlar üçün xəbərdarlıq nümunəsinə çevirmək və oxşar hadisələrin qarşısını almaqdır.

İNDİ AĞZINDA “NÖQTƏLİ VERGÜL” VAR

Britaniyada 21 yaşlı tələbə Harriet Trevhitt əməliyyat sonrası nadir hadisə ilə üzləşib. Dilində xərçəng diaqnozu qoyulan Harrietin orqanının yarısı çıxarılıb və sağ qolundan götürülən dəri və damar toxuması ilə rekonstruksiya edilib. Lakin əməliyyatın nəticəsi onu heyrətləndirib: qızın qolunda olan “semicolon” döyməsi indi dilinin alt hissəsində görünür.

“Semicolon” (;) – bir cümlədə əlaqəli iki fikri ayırmaq üçün istifadə olunan durğu işarəsidir, həmçinin psixoloji və sosial simvol kimi depressiya, həmçinin özünü zərər vermə ilə mübarizədə ümidi itirməməyi tövsiyyə edir.

Harriet döymənin bu şəkildə yer dəyişməsini “inanılmaz” adlandırıb. Həkimlər bildirirlər ki, bu nadir hadisə, həmçinin rekonstruktiv cərrahiyyənin mürəkkəbliyini göstərir. Əməliyyatdan sonra Harriet aylarla nitq və udma terapiyası alıb, proton şüa müalicəsini tamamlayıb və hazırda tam sağalıb. Onun hekayəsi erkən diaqnostikanın, müalicə planının və psixoloji dəstəyin vacibliyini bir daha önə çıxarır. Harriet həmçinin həyatında baş verən bu “nöqtəli vergül” dəyişimini şəxsi motivasiya və ictimai mesaj kimi dəyərləndirir.

Mənbə: People.com

YENİ ARAŞDIRMA

Yeni araşdırma göstərir ki, 50 yaşdan yuxarı insanlar üçün qaçış, hərəkətliliyi artırmağın ən sadə və təsirli yollarından biridir. Health.mail.ru-nun məlumatına görə, tədqiqat yaşlanmanı modelləşdirən siçanlar üzərində aparılıb və nəticələr koordinasiya, çeviklik və hərəkət sürətində əhəmiyyətli yaxşılaşma göstərib.

Mütəxəssislər bildiriblər ki, orta yaşlı siçanlara 30 gün ərzində qaçış imkanı yaradıldıqda, onların dopamin ifrazı aktivləşib və beynin hərəkətə cavabdeh sahələrində sinir ötürülməsi güclənib. Bu proses fiziki gücü dəyişməsə də, onların hərəkət qabiliyyətini nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşdırıb.

Araşdırma göstərir ki, müntəzəm yüngül qaçış və ya sürətli gəzinti 50 yaşdan yuxarı şəxslərdə oynaqların çevikliyini qorumağa, gündəlik fəaliyyətləri daha rahat yerinə yetirməyə və ümumi həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər.

Mənbə: Health.Mail.Ru

NƏTİCƏLƏR TƏƏCCÜBLƏNDİRİR

Yeni qlobal araşdırma göstərib ki, kifayət qədər yuxu bəzən fiziki aktivlikdən daha vacibdir. “Communications Medicine” jurnalında dərc olunan tədqiqat 70 mindən çox insanın 3,5 il ərzində toplanmış yuxu və fəaliyyət məlumatlarını təhlil edib. Nəticələrə görə, iştirakçıların yalnız təxminən 13 faizi həm gündə 7–9 saat yatmaq, həm də ən azı 8000 addım atmaq kimi tövsiyələrə davamlı şəkildə əməl edib.

Tədqiqatın aparıcı müəllifi, Avstraliyanın Flinders Universitetindən olan Cosh Fitton bildirib ki, insanların çoxunun həm yuxu, həm də aktivlik standartlarını gündəlik qoruması çətindir. İştirakçıların 17 faizi isə həm yetərsiz yatıb, həm də 5000-dən az addım ataraq “oturaq həyat tərzi” kateqoriyasına düşüb. Bu isə xroniki xəstəliklər, çəki artımı və psixi sağlamlıq problemləri ilə əlaqələndirilib.

Mütəxəssislər bildirib ki, daha gün boyu enerjili olmaq üçün gecələr yaxşı istirahət etmək gərəkdir.  6–7 saat yatan şəxslərin ertəsi gün daha çox addım atdığı müşahidə olunub. Alimlər insanların vaxt azlığı olduqda idmandan əvvəl yuxunu üstün tutmasını məsləhət görüb.

MENSTRUASİYA AĞRILARINI ARADAN QALDIRIR

El rasında Quşəppəyi, elmi adı Capsella bursa-pastoris qadınların aylıq “period” dövründə qanaxmanı azaltmaq üçün istifadə etdiyi bitkidir.

News-Medical (2025) portalında dərc edilən məlumatda göstərilir ki, bitki menstruasiya zamanı intensiv qan itkisini azaltmaqda effektiv ola bilər. Mənbə tədqiqatlar arasında xüsusilə İran alimlərinin apardığı klinik araşdırmaya istinad edir. Bu araşdırmada quşəppəyi ekstraktı qəbul edən qadınlarda PBLAC göstəricisinə, yəni menstrual qanaxmanın həcmini obyektiv ölçmək üçün hazırlanmış xüsusi qiymətləndirmə cədvəlinə əsasən qanaxmanın həcmi nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb.

Elmi iş “Journal of Obstetrics and Gynaecology Research” jurnalında dərc olunub. Tədqiqatçılar bildirir ki, bitkinin damar daraldıcı və laxtalanmanı dəstəkləyən təsiri onun effektivliyini izah edir. Eyni zamanda, quşəppəyinin doğuş sonrası qanaxmanın azaldılmasında da müsbət nəticə verdiyi vurğulanır.

Mütəxəssislər bitkinin faydalı ola biləcəyini desələr də, hamiləlik və xroniki xəstəliklər zamanı həkimlə məsləhətləşməni vacib hesab edirlər.

MARAQLI KƏŞF

Stenford Universitetinin psixoloqları apardıqları qeyri-adi araşdırma ilə insan davranışı və özünəinamın formalaşması barədə yeni nəticələr açıqlayıb. Tədqiqat göstərib ki, insan 3 gün ardıcıl olaraq özünü film qəhrəmanı kimi apararsa, yəni duruşu, baxışı, danışığı və hərəkətləri daha inamlı olarsa, beynin özünə dair formalaşmış təsviri dəyişməyə başlayır.

Eksperimentdə iştirakçılardan sadəcə “inanmağa çalışmaq” deyil, elə davranmaq tələb olunub ki, guya kameralar onları çəkir və onlar baş qəhrəmandır. Təxminən 72 saatdan sonra beynin qəbul mexanizmlərində dəyişiklik müşahidə edilib: insanlar özlərini artıq müşahidəçi kimi deyil, hadisələrin mərkəzində olan şəxs kimi hiss etməyə başlayıb.

Nəticədə iştirakçılar daha tez qərar verməyə, daha inamlı danışmağa, bədən dilləri isə güclü lider təsiribağışlayıb. Alimlər bunu maraqlı bioloji mexanizmlə izah edib: insan düz dayananda, daha dərin nəfəs alanda və irəli addımlayanda orqanizmdə testosteron yüksəlir, stress hormonu olan kortizol isə azalır. Yəni davranışın dəyişməsi kimyəvi reaksiyalara səbəb olur və bu, özünü daha güclü hiss etməyə gətirib çıxarır.

SƏHİYYƏ RƏSMİLƏRİ XƏBƏRDARLIQ EDİR

Britaniyanın səhiyyə qurumu Health Security Agency (UKHSA) İngiltərədə yeni, rekombinant (yenigenetikləşmiş) mpox ştamını aşkar edib. Bu ştam Asiyadan qayıtmış bir səyahətçidə tapılıb — virusun genomunda əvvəllər tanınmış iki ştam — “clade Ib” və “clade IIb” — elementlərinin birləşdiyi müəyyən edilib.

Hazırda qurum və qlobal səhiyyə ekspertləri ştamanın yoluxuculuğu, xəstəliyin gedişi və yayılma qabiliyyəti üzərində tədqiqat aparır. Onlar bildirirlər ki, virusların mutasiya və rekombinasiya yolu ilə dəyişməsi normal prosesdir.

Mövcud mpox vaksininin xəstəliyin ağırlığını 75–80 % aralığında azaltması qeyd olunur; lakin yeni ştama qarşı vaksin effektivliyinə dair məlumat hələ yoxdur.

QƏFİL ÜRƏK ÖLÜMÜ RİSKİ 22 DƏFƏ YÜKSƏKDİR

“European Heart Journal”da dərc olunan genişmiqyaslı Danimarka tədqiqatı diabetli şəxslərdə qəfil ürək ölümü tezliyi araşdırılıb. Nəticələr göstərib ki, diabeti olan şəxslər bu riski daşıyan ən həssas qruplardan biridir.

Tədqiqat təsdiqləyib ki, həm 1-ci, həm də 2-ci tip diabeti olan şəxslərdə qəfil ürək ölümü riski əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir. Danimarkada 2010-cu il üzrə aparılan ümummilli müşahidədə 5,5 milyon nəfərdən toplanmış məlumatlar göstərib ki, diabetli insanlarda Qəfil ürək ölümü hallarının sayı daha çoxdur: 1-ci tip diabetdə 394, 2-ci tip diabetdə isə 681 hal.

Ən narahatedici məqam isə gənc yaşda olan diabetli şəxslərdə riskin xüsusilə yüksək olmasıdır. 30–40 yaş aralığında 1-ci tip diabetli insanlarda qəfil ürək ölümü riski eyni yaş qrupundan olan sağlam şəxslərlə müqayisədə 22 dəfə çoxdur. Araşdırma həmçinin göstərib ki, diabet ürək-damar xəstəlikləri, aritmiya, ürək çatışmazlığı və böyrək problemləri ilə də sıx bağlıdır və bu hallar qəfil ölüm ehtimalını artırır.

QİDA YARIŞLARININ FƏSADLARI

Böyük Britaniyanın Devon qraflığında olan fitnes məşqçisi Ris Çedfild “Cattlemans Steakhouse”-da 2 kiloqramlıq ət, kartof və soğan halqalarından ibarət 6 000 kalorilik porsiyanı cəmi 36 dəqiqəyə bitirib. Bu ağır porsiyadan sonra özünü yaxşı hiss etdiyini desə də, ertəsi gün səhər şiddətli qarın ağrısı, qusma və halsızlıq başlayıb.

Buna baxmayaraq, Ris axşam 2,5 kq-lıq balıq və fri porsiyası ilə növbəti “çelenc”ə girişib. Yürüşdən sonra vəziyyəti daha da pisləşib, gecə boyunca qarın şişkinliyi və yüksək hərarətdən əziyyət çəkib. Dostları onun rənginin solduğunu görüb xəstəxanaya aparıb. Həkimlər mədədə böyük miqdarda həzm olunmamış qida aşkar edərək onu rehidratasiya edib.

Dörd saatlıq müalicədən sonra gənc evə buraxılıb və həmin axşam 38 ədəd toyuq naqqetsi və böyük porsiya fri yeyib. Hadisə sosial şəbəkədə müzakirələrə səbəb olsa da, Ris bunun ona dərs olduğunu, lakin qida yarışlarını tam dayandırmaq niyyətində olmadığını bildirib.

2025-ci ildə Çexiyada Hepatit A virusu ilə  bağlı həyata keçirilən monitorinqlərdən sonra açıqlanan rəqəmlər narahatlıq doğurur: bu il ərzində ölkədə 2 880-ə yaxın yeni yoluxma faktı qeydə alınıb. Bu rəqəm, 1984-cü ildən bəri ən yüksək göstəricidir. 2024-cü illə müqayisədə yoluxma sayında təxminən 20 dəfə artım müşahidə olunur. Eyni zamanda, virus səbəbindən ölüm halları da xeyli artıb: 2025-də 32 ölüm baş verib — halbuki 2024-də bu rəqəm cəmi 2 idi.

Epidemiyanın geniş yayılması ölkə ictimaiyyəti və səhiyyə sistemini təcili tədbirlərə vadar edib. Statistik göstəricilər yaş baxımından müxtəlif qrupları əhatə edir: virusdan ən çox 30-44 yaş aralığında olan yetkinlər zərər görüb, eyni zamanda uşaqlar arasında da yoluxma hallarına rast gəlinir.

Bu səbəbdən Çexiya səhiyyə orqanları peyvənd kampaniyasını genişləndirməklə yanaşı, ictimai maarifləndirməyə başlayıb: əllərin müntəzəm yuyulması, gigiyenik norma və sanitariya qaydalarına ciddi riayət, ictimai yerlərdə təmizlik tədbirləri və təhlükəsiz su/qida istifadəsi bütün əhali üçün vacib hesab edilir.

Mənbə: brnodaily.com

DİQQƏTİ BU ANA CƏMLƏMƏLİ

Mütəxəssislər bildirirlər ki, narahatlıq və panika zamanı düşüncələr sürətlənir, bədən isə donur. Bu zaman diqqəti indiki an üzərinə cəmləmək üçün sadə üsullardan biri — çox turş dadlı konfet yeməkdir.

Kliniki psixoloqlar izah edirlər ki, turş dad beynin sensor sistemi vasitəsilə ani reaksiya yaradır. Bu, diqqəti qarışıq düşüncələrdən ayıraraq bədəni və zehni indiki anla əlaqələndirir. Nəticədə ürək döyüntüsü normallaşır, nəfəs tənzimlənir və insan özünü daha stabil hiss edir.

Psixoloqlar vurğulayır ki, bu üsul müalicə əvəzi deyil, lakin panika zamanı qısa müddətdə “özünü toparlama” üçün faydalıdır. Onlar bunu “diqqət cəmləmə texnikası” adlandırır və gündəlik stressin idarə edilməsində sadə və əlçatan üsul kimi tövsiyə edirlər.

Bu metod ilə bağlı araşdırmalar “Science Nature Page” və kliniki psixoloqların elmi nəşrlərində yer alıb.

YENİ ARAŞDIRMA

İtaliya–İsveçrə Universitetinin (USI) Biotibbi Tədqiqatlar İnstitutu tatuların immun sisteminə təsirini araşdıran genişmiqyaslı tədqiqat aparıb. Alimlər ən çox istifadə olunan üç mürəkkəb rəngini – qara, qırmızı və yaşılı analiz edərək onların orqanizmdə necə davrandığını izləyib.

Tədqiqat göstərib ki, tatu zamanı dəriyə yeridilən mürəkkəb yalnız yerli nahiyədə qalmır, həm də bədən boyunca yayılaraq immun sisteminin hüceyrələrində illərlə qala bilir. Makrofaqlar adlanan əsas immun hüceyrələri bu pigmentləri parçalaya bilmədiyi üçün hüceyrə ölümü və uzunmüddətli iltihab yaranır. Qırmızı və qara mürəkkəbin təsiri daha güclü müşahidə olunub.

Siçanlar üzərində aparılan sınaqlarda mürəkkəb hissəcikləri sürətlə limfa düyünlərinə toplanıb və 2 ay ərzində orada qalıb. Alimlər bu nəticələrin insanlar üzərində əlavə araşdırmalarla təsdiq edilməli olduğunu bildirirlər.

ORQANİZMƏ TƏZYİQ EDİR

Yenidən dəb olan korsetlər, bədən formalaşdırıcı bodilər və korreksiyaedici corablar uzun müddət geyildikdə insan orqanizminə ciddi mənfi təsir göstərir.

Bu barədə Perm Politexnik Universitetinin elmi müşaviri, tibb elmləri namizədi Sergey Solodnikov danışıb. 

Uzun müddət sıxılma diafraqmanı və ağciyərləri təzyiq altında saxlayır, nəticədə səthi nəfəsalma, oksigen çatışmazlığı və hətta ürək fəaliyyətində pozulmalar baş verir. Həzm sistemi yavaşlayır, mikroflora dəyişir, qəbizlik və iltihabi xəstəlik riski artır. Dar geyim əzələləri zəiflədərək düzgün duruşa mane olur, nevroloji ağrılar və əlavə ürək-damar yükü yaradır.

Xüsusilə bədən formalaşdırıcı bodilər qadınlar üçün risklidir: yanlış ölçü və uzun müddət geyinmə daxili orqanlara, reproduktiv sistemə təsir edərək menstruasiya pozuntuları, çanaq bölgəsində ağrılara və əzələ zəifliyinə səbəb olur. Dar geyim limfa axınını da pozur, ödem və detoks funksiyasının azalmasına gətirib çıxarır, deyə mütəxəssis xəbərdar edib.

SİYAHIDA DAHA 10 ŞƏHƏR VAR

San-Fransisko şəhəri on aparıcı qida istehsalçısına — o cümlədən Kraft Heinz, Mondelez və Coca‑Colaya, qarşı iddia qaldırıb. Şəhər rəsmiləri bu şirkətləri “təkrar emal edilmiş qidaları qəsdən sağlamlığa zərərli və asılılıq yaradan məhsullar kimi satışa çıxarmaqda” və reklam vasitəsilə sağlamlığa zərərli məhsullara təşviq etməkdə ittiham edirlər.

İddiyada vurğulanır ki, şirkətlər istehlakçılara məhsulların zərərlərini gizlədiblər və bu, Kaliforniya qanunlarına əsasən ictimai qayda və ədalətli rəqabət prinsiplərinin pozulmasıdır. Məqsəd — qida firmalarının sağlamlıq xərclərinə görə məsuliyyət daşıması və gələcəkdə “aldadıcı marketinq” taktikalarının dayandırılmasıdır.

Şəhər rəsmiləri bildirir ki, təkrar emal edilmiş qidaların artan istehlakı ilə eyni dövrdə piylənmə, şəkərli diabet, ürək-damar xəstəlikləri və xərçəng kimi xroniki xəstəliklərin faizi yüksəlib. İddia sənədində bu vəziyyət “ictimai səhiyyə krizi” adlandırılıb.

Bu iddia ABŞ-da dövlət orqanları tərəfindən qida şirkətlərinə qarşı təkrar emal edilmiş məhsulların zərərliliyinə dair olan ilk nümunələrdən biridir. Əgər məhkəmə şirkətlərin lehinə qərar qəbul etməzsə, bu, ABŞ-da ərzaq təhlükəsizliyi və marketinq siyasətində mühüm presedent ola bilər.

Mənbə: BBC

DEPRESSİYANIN AZALMASINA KÖMƏK EDİR

Cənub Koreyada sürətlə qocalan əhali arasında depressiya və intihar halları artır. 2025-ci ilin iyununda “Journal of the Korean Medical Association”da dərc olunan hesabata görə, ölkədə hər gün təxminən 10 yaşlı insan intihar nəticəsində həyatını itirir. Əmək çatışmazlığı və ailə dəstəyinin azalması fonunda hökumət yeni yanaşmaya – AI əsaslı “Hyodol” adlı yumşaq robot oyuncaqlara müraciət edib.

15–20 düymlük bu “nəvə” robotlar tək yaşayan yaşlılara həm emosional, həm də praktiki dəstək göstərir. Cihaz dərman qəbulu barədə xəbərdarlıq edir, təcili siqinallar göndərir və gündəlik fəaliyyətləri qeydə alır. Əsas üstünlüyü isə onların psixoloji dəstəyi artırmasıdır. Robotun yeddi yaşlı uşaq tonunda danışması yaşlılar üçün ünsiyyəti asanlaşdırır.

2025-ci ilin noyabrına olan məlumata əsasən, ölkədə 12 mindən çox “Hyodol” robotu hökumət proqramları vasitəsilə paylanıb. Tədqiqatlar bu robotların tək yaşayan yaşlılarda depressiyanı azaltdığını, koqnitiv funksiyaları yaxşılaşdırdığını göstərir. Lakin bəzi mütəxəssislər emosional asılılıq və şəxsi məxfiliklə bağlı etik sualların açıq qaldığını bildirir.

Mənbə: CNN

TİBBİN İZAH EDƏ BİLMƏDİYİ HADİSƏ

2024-cü ilin aprelində sağ əlinin barmaqlarında uyuşma hissi ilə xəstəxanaya müraciət edən 27 yaşlı Yeni Zelandiya sakini Peyc Syusted  həyata dönmək üçün sözün əsl mənasında ölümə meydan oxuyub. İmmunitet testləri və beyin görüntüləmələrindən sonra ona dördüncü dərəcəli, “terminal” hesab edilən beyin şişi — astrositoma diaqnozu qoyulub. Həkimlər əməliyyatın mümkün olmadığını deyib, 18 aya qədər ömrü qaldığını proqnozlaşdırıb.  

Çoxsaylı onkoloji müalicələr, radio və kemoterapiya başlayır.

13 aylıq dövrdən sonra yenidən aparılan MRT skanlarında şişin izlərinə rast gəlinməyib. Həkimlər bu nəticəni “tibbi anomaliya”, yəni elmə hələ tam aydın olmayan hadisə adlandırıblar. Hazırda həkimlər rəsmi olaraq “tam sağaldı” deməkdən çəkinirlər, çünki mikroskopik hüceyrələr hələ görünməyə bilər.

Bu hadisə sübut edir ki, bəzi “ümidsiz” diaqnozlar belə — həkimlərin “anomaliya” dediyi “möcüzələr”lə nəticələnə bilər. Ona görə də ən ağır xəstəliklərdə, əsla ümidimizi itirməməliyik.

SAĞLAM İNSANLAR EHTİYALI OLMALIDIR

Son illərdə populyarlıq qazanan davamlı qlükoza monitorinqi cihazları (CGM) — sağlam həyat tərzi və “metabolizmi optimizasiya” trendlərinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Lakin aparılan elmi tədqiqatlar bu cihazların sağlam şəxslərdə göstəricilərin etibarlılığı barədə şübhələr doğurur.

CGM cihazları qlükozanı birbaşa qanda yox, toxumaların arasındakı mayedə ölçür. Bu mayedəki qlükoza səviyyəsi isə qanındakı real şəkər göstəricisindən bir qədər gecikmə ilə dəyişir.

Ona görə də cihaz bəzən şəkərin qalxdığını və ya düşdüyünü qanda olduğundan fərqli göstərə bilər. Yəni monitor yüksək rəqəm göstərsə də, qan analizi bunu təsdiq etməyə bilər.

Ona görə də sağlam insanlarda belə yanlış məlumatlar yemək vərdişlərini düzgün olmayan formada dəyişməyə vadar edir. Məsələn, bəziləri normal meyvə və qidaları “şəkərə sıçrayış verən” hesab edib onlardan uzaq durur, bəziləri isə az porsiyaya keçərək qidalanmada stres yaşayır.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, CGM — diabet xəstələri üçün faydalı bir tibbi alətdir. Lakin sağlam insanlar üçün bu cihazlara

Mənbə: involta.media

GÖRÜNMƏYƏN RİSKLƏR

Əvvəllər insanlar fillerlərin tamamilə təhlükəsiz olduğunu düşünürdülər. Lakin MRT görüntüləri göstərir ki, prosedurdan sonra fillerlər toxumalarda qalır, şişir və hətta yer dəyişir.  Bu qadın 6 il ərzində yalnız 12 ml filler vurduğunu bildirib, lakin MRT nəticəsində bədənində 28 ml aşkarlanıb. Bu barədə rusiyalı bloger Katya Konasova paylaşım edib.

Fillerlər suyu çəkərək toxumalarda şişir, həcmi böyüyür və üzün formasını dəyişir. Onlar bəzən tətbiq olunduğu nöqtədən başqa yerlərə hərəkət edərək asimmetriya və deformasiyalar yaradır. Bu uzunmüddətli və görünməyən risklər, estetik prosedurlar zamanı adətən xəstələrə açıqlanmır, deyə bloger araşdırmasından yola çıxaraq bildirir.

Mütəxəssislər bildirir ki, filler yalnız estetik dəyişiklik deyil, üzün strukturuna da təsir edir və sağlamlıq üçün gizli təhlükə yarada bilər.

Mənbə: vk.com

YENİ QƏRAR BOŞANMA ÜÇÜN ƏSAS OLA BİLƏR

Türkiyənin Kayseri şəhərində Vəkillər Kollegiyasının üzvü Tefvik İmamoğlu sosial media istifadəçilərini xəbərdar edərək, vurğulayıb ki, Yargıtayın 2-ci Mülki Dairəsi qərar çıxarıb. “Qarşı cinsə aid fotoların sosial şəbəkədə bəyənilməsini “etibarı sarsıdan davranış” hesab edərək, bunun boşanma səbəbi ola biləcəyinə qərar verilib.

Buna səbəb, şikayətçi qadın ərinin digər qadınların fotolarını bəyənərək ona xəyanət etdiyini iddia edib. Məhkəmə bu səbəbdən və işin mahiyyətini nəzərə alaraq ərini günahkar hesab edib. Apellyasiya prosesindən sonra qərar təsdiqlənib.

 “Bu qərarla birlikdə sosial şəbəkələrdən istifadə ilə bağlı mühüm bir meyar məhkəmə sisteminə daxil olur. Artıq məhkəmələr sosial şəbəkədə edilən bəyənmələri qiymətləndirəcək. Beləliklə, sosial media davranışları boşanma işlərində konkret qüsur kimi qəbul edilir və bu cür rəqəmsal qarşılıqlı əlaqələr güclü sübut sayılır. Vətəndaşlara sosial mediadan istifadə edərkən bunu diqqətdə saxlamalarını tövsiyə edirəm”, – deyə İmamoğlu bildirib.

Mənbə: Hurriyet.com

ALİMLƏRİNİN YENİ UZUNÖMÜRLÜLÜK PROQRAMI

Rusiyalı alim  Aleksandr Sergeyev  bildirib ki, insan ömrü 120 ilədək uzanacaq.

Onun sözlərinə görə, bunun əsası — erkən diaqnostika və daimi sağlamlıq monitorinqi olan “İnsanın rəqəmsal sağlamlıq profi­li” layihəsidir. Layihə biomedikal və rəqəmsal texnologiyalardan istifadə etməklə, bədənin vəziyyətini davamlı izləməyi, xəstəliklər formalaşmadan aşkar etməyi və onların inkişafını gecikdirməyi hədəfləyir.

Sergeyev vurğulayıb ki, xəstəliklər birdən-birə yaranmır — uzun müddət ərzində bədən dəyişir; bu dəyişiklikləri vaxtında görmək, lazımi tədbirləri görmək sayəsində xəstəliklər təxirə sala və ya yüngülləşdirilə bilər.

Mütəxəssisin sözlərinə görə, 20-ci əsrdə orta ömür təxminən iki dəfə artıb — təxminən 40 ildən 70–80 ilə. İndi isə elm, biologiya və texnologiyanın birgə inkişafı sayəsində 120 il ömür yeni hədəfdir.

Eyni zamanda, bu yanaşma yalnız fiziki deyil, “məntiqi dolğunluq” — yəni yaşla birlikdə zehni sağlamlıq və ruhi funksiyaların qorunmasını da nəzərdə tutur. Bu, uzun ömrün keyfiyyətli olmasını təmin etmək baxımından vacib hesab edilir.

Mənbə: health.mail.ru

RABİTƏ NAZİRİ TƏZYİQLƏRƏ BOYUN ƏYMƏYƏCƏK

Avstraliyada 16 yaşadək yeniyetmələrin sosial şəbəkələrdən istifadəsini qadağan edən qanun ölkənin Ali Məhkəməsində mübahisəyə səbəb olub. İki 15 yaşlı yeniyetmə, Noa Cons və Meysi Neyland qanunun konstitusiyaya zidd olduğunu bildirərək, onların sərbəst ünsiyyət hüququnu məhdudlaşdırdığını iddia ediblər.

Qanuna əsasən, 10 dekabrdan etibarən Meta, TikTok və YouTube kimi şirkətlər 16 yaşdan kiçik avstraliyalıların sosial şəbəkələrdə hesab açmasına icazə verməməlidir. Hökumət bu addımı uşaqların zərərli məzmun və alqoritmlərdən qorunması ilə əsaslandırır.

Lakin Rəqəmsal Azadlıq Layihəsi tərəfindən dəstəklənən yeniyetmələr qadağanın uşaqların hüquqlarını nəzərə almadığını vurğulayıb. Onlar sosial şəbəkələrin informasiya əldə etmək və ünsiyyət üçün vacib platforma olduğunu bildirib. Qurum hesab edir ki, qadağa ən çox həssas qruplara, əlilliyi olan, yerli icmaların üzvü olan və ucqar bölgələrdə yaşayan uşaqlara təsir göstərəcək.

Rəsmilər bildirib ki, uşaqların  psixi sağlamlığı  əsas prioritetdir, buna görə də etirazlar nəzərə alınmayacaq.

ARAŞDIRMA SUALLAR DOĞURUR

PubMed-də dərc olunan geniş icmal yeni trendləri üzə çıxarır: son illərdə Diqqət Çatışmazlığı və Hiperaktivlik Pozuntusu (DÇHP) diaqnozu alan uşaqların sayı kəskin artıb. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, artım təkcə pozuntunun daha geniş yayılması ilə bağlı deyil — əsas səbəblərdən biri diaqnostika meyarlarının dəyişməsi və valideyn-müəllim məlumatlılığının yüksəlməsidir.

Xatırladaq ki, DHÇP-li uşaqlarda diqqəti uzun müddət saxlaya bilməmək, tapşırıqları yarımçıq buraxmaq, başqasının sözünü tez-tez kəsmək, yerində sakit otura bilməmək, ani və düşünülməmiş qərarlar vermək, ətraf stimullara həddindən artıq tez reaksiya vermək, davamlı hərəkət ehtiyacı hiss etmək kimi simptomlara rast gəlinir.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, müasir həyat tərzi, ekran qarşısında uzun müddət qalmaq, intensiv tədris tələbləri və psixososial stress uşaqlarda diqqət problemlərini daha çox görünən edir. Bu isə real DÇHP ilə sadəcə diqqət fərqliliklərinin qarışdırılması riskini artırır.

AVSTRİYALI ALİMLƏRİN 10 İLLİK ARAŞDIRMASI

Avstraliyanın Flinders Universitetinin alimləri uzunmüddətli araşdırma nəticəsində müəyyən ediblər ki, gündəlik adi çay içmək yaşlı qadınlarda sümük sıxlığını artırır. Tədqiqatda 65 yaşdan yuxarı 9 704 qadın izlənilib və on il ərzində bud sümüyünün mineral sıxlığı ölçülüb.

Nəticələr göstərib ki, çay içən qadınlarda sümük sıxlığı daha yüksəkdir, kofe həvəskarlarında isə əhəmiyyətli dəyişiklik müşahidə edilməyib. Hətta gündə beş fincandan çox kofe içənlərdə sümük sıxlığında azalma müəyyən edilib.

Alimlər bildirirlər ki, sümük sağlamlığını qorumaq üçün çaydan əlavə balanslı qidalanma, kifayət qədər Kalsium və D‑vitamini qəbulu, aktiv həyat tərzi də vacibdir.

Mənbə: Health.mail.ru

MÜTƏXƏSSİSLƏR XƏBƏRDARLIQ EDİR

Son illər sağlamlıq üçün nəzərdə tutulan “ağıllı” saatlar, bilərziklər və üzüklər sürətlə populyarlaşır. Lakin mütəxəssislər xəbərdarlıq edir ki, bu cihazlar istifadəçilər üçün risk yarada bilər.

“Rəqəmsal Tibb” klubunun iclasında bildirilib ki, müasir cihazlar bəzən həyatı xilas etsələr də, “müvəqqəti təhlükəsizlik illüziyası” yarada bilər. Məsələn, ürək ritmində dəyişiklik barədə xəbərdarlıq müəyyən hallarda vaxtında həkimə müraciətə səbəb olur. Amma cihaz heç bir problem göstərmirsə, insanlar tam sağlam olduqlarını düşünərək müayinədən yayınır. Ekspertlər həmçinin cihazların ölçmə dəqiqliyinin hələ də qeyri-stabil olduğunu vurğulayıb. Buna missal olaraq, Kanadada 1 ildə Apple Watch-un avtomatik göndərdiyi 800 təcili yardım çağırışının 90%-i yanlış olub. Bu isə səhiyyə xidmətləri üçün böyük yük yaradır.

Bununla belə, bu cuhazların faydalı tərəfləri də var. Onlar yuxunun ümumi keyfiyyətini, fiziki aktivliyi və addım sayını kifayət qədər dəqiq qeydə alır. Mütəxəssislərə görə, bu məlumatlar insanın gündəlik sağlamlıq vərdişlərini nəzarətdə saxlamasına kömək edir.

KT MƏLUMATLARINA ƏSLANAN YENİ MODEL TƏQDİM EDİLİB

Süni intellekt artıq adi tibbi görüntülərdən istifadə etməklə insanın xronik stress vəziyyətində olub-olmadığını müəyyən edə bilir. Radiologiya üzrə alimlər dərin öyrənmə modelindən istifadə edərək döş qəfəsi KT müayinələrində böyrəküstü vəzilərin ölçüsünü analiz edib və stressin ilk obyektiv bioloji göstəricisini müəyyənləşdiriblər.

Tədqiqat çərçivəsində 3 minə yaxın xəstədən toplanan KT görüntüləri, stress sorğuları, kortizol səviyyələri və digər sağlamlıq məlumatları müqayisə edilib. Nəticələr göstərib ki, xronik stress bildirdiyini deyən şəxslərdə böyrəküstü vəzilərin həcmi daha böyükdür, kortizol səviyyəsi yüksəkdir və ürək çatışmazlığı riski artır.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, uzunmüddətli stressin bədəndə yaratdığı fəsadlar  ilk dəfə real görüntülərlə qiymətləndirilir. Model gələcəkdə yaşlı insanlarda stresslə əlaqəli müxtəlif xəstəliklərin erkən aşkarlanmasında istifadə oluna bilər. Alimlər bunun həkimlərə xəstənin psixo-fizioloji vəziyyətini obyektiv şəkildə ölçmək imkanı verdiyini qeyd edirlər.

Mənbə: Euronews

DÜNYADA İLK

Kaliforniyalı 3 yaşlı Oliver Çu nadir irsi xəstəlik Han­ter sindromu (MPS II) diaqnozu ilə yaşayan ilk uşaqdır. Ona Mançesterdə gen terapiyası tətbiq edilib. Bu xəstəlik bədəndə və beyində sürətlə proqressiv zədələnmələrə səbəb olur və ağır halda olan xəstələr çox vaxt 20 yaşa çatmadan dünyasını dəyişir.

Oliverin orqanizmi xəstəlik səbəbindən həyati vacib IDS fermentini istehsal etməyib. Britaniya alimləri ilk dəfə olaraq onun kök hüceyrələrini laboratoriyada genetik olaraq dəyişdirib bədənə geri qaytarmaqla xəstəliyin inkişafını dayandırmağa çalışıb. Tədqiqatın rəhbərlərindən biri professor Saymon Cons bildirib ki, belə nəticəni 20 il gözləyib.

Oliver bu müalicəni alan dünyadakı 5 uşaqdan ilkidir. Bir il əvvəl başlanan prosedurdan sonra onda nəzərəçarpan irəliləyişlər müşahidə olunub. Ailəsi BBC-yə bildirib ki, Oliverin nitqi, hərəkət bacarıqları və ümumi inkişafı xeyli yaxşılaşıb. Ən mühüm dəyişikliklərdən biri isə onun artıq həftəlik ferment inyeksiyalarına ehtiyac duymamasıdır, çünki lazımi fermenti orqanizmi özü istehsal edir.

Mançester komandası bildirir ki, müalicə hələ izlənmə mərhələsindədir, lakin ilkin nəticələr son dərəcə ümidvericidir. Cəmi bir prosedurla xəstəliyin gedişinin dayandırılması nadir genetik xəstəliklər üçün mühüm dönüş nöqtəsi sayıla bilər.

Mənbə: BBC News

BEYNİN İNKİŞAF DÖVRLƏRİ ÜZƏ ÇIXDI

Kembric Universitetinin alimləri beynin 5 ayrı mərhələdən keçdiyini müəyyən edib. 4000-ə yaxın 90 yaş;na qədər insanın “skan”lar üzərində aparılan araşdırması göstərib ki, əsas dönüş nöqtələri 9, 32, 66 və 83 yaşlarda baş verib. Mütəxəssislərin sözlərinə görə, bu tapıntılar psixi sağlamlıq pozuntuları və demensiyanın niyə müəyyən dövrlərdə daha çox yayıldığını anlamağa kömək edir.

Tədqiqat beynin 5 inkişaf fazasını belə izah edir:

Uşaqlıq – doğumdan 9 yaşa qədər beynin sürətli böyüməsi və artıq sinapsların azalması baş verir.

Yeniyetməlik – 9 yaşdan 32 yaşa qədər davam edən dövrdə neyron əlaqələri daha effektiv hala gəlir. Bu, beyin fəaliyyətində ən kəskin dəyişikliklərin yaşandığı mərhələdir və psixi sağlamlıq riskləri ən yüksəkdir.

Yetkinlik – 32–66 yaş arası nisbətən sabitlik dövrüdür, yəni beyin bu yaş aralığında kəskin və sürətli dəyişikliklər keçirmir, daha stabil şəkildə fəaliyyət göstərir.

Erkən qocalma – 66 yaşdan etibarən beyin əlaqələri daha lokal hala gəlir və funksional bölgələr arasında ayrılma artır. Gec qocalma – 83 yaşdan sonra bu dəyişikliklər daha da güclənir.

Araşdırmanın müəllifləri qeyd edir ki, bu yaş hədləri fərdlər arasında dəyişə bilər, lakin ümumi tendensiya bütün nümunələrdə aydın görünür.

MAQNETİK HİDRAGELƏ YERLƏŞDİRİLMİŞ BİOSENSORLAR SÜRƏTLİ DİAQNOSTİKA TƏQDİM EDİR

Alimlər bağırsaq xəstəliklərinin ultrasürətli aşkarlanması üçün MagGel-BS adlı yeni diaqnostik platforma təqdim ediblər. “ACS Sensors” jurnalında yayımlanan tədqiqatda bakterial bioloji sensorların maqnit xüsusiyyətli, biouyğun hidragel kapsullarına yerləşdirilməsi ilə xəstəlik markerlərinin cəmi bir neçə dəqiqəyə müəyyən olunduğu bildirilib.

Əvvəllər bu sensorların ağızdan qəbulu onların mədə turşusunda tez məhv olması və bağırsaq mikrobiotası ilə qarşılıqlı təsir riski səbəbindən məhdud idi. Yeni hidragel strukturu isə bakteriyaların mədə mühitində 10 dəfə daha dayanıqlı olmasına və nəticələrin dəqiqliyinin əhəmiyyətli dərəcədə artmasına imkan verib.

Siçanlar üzərində aparılan sınaqlarda MagGel-BS bağırsaq qanaxmasını 20 dəqiqəyə aşkar edib. Bu göstərici adi biosensorlarla saatlar tələb edirdi. Platforma immun reaksiyaya səbəb olmayıb və heç bir yan təsir yaratmayıb.

Tədqiqatçılar hesab edir ki, bu tip hidragel kapsullar gələcəkdə bağırsaq xəstəliklərinin təhlükəsiz, qeyri-invaziv və sürətli diaqnostikasında yeni mərhələ yarada bilər.

Mənbə: ACS Sensors