Depressiya bütün dünyada ən yayılmış nevroloji pozulmalardan biridir. Statistika göstərir ki, hər il depressiyadan əziyyət çəkən insanların sayı artır.
Babasil – insanlar arasında ən çox təsadüf edilən xəstəliklərdən biridir.
TÜRKİYƏDƏ VİRUSUN YENİ ŞTAMMI AŞKARLANIB
COVID-19 pandemiyası qlobal miqyasda yenidən şiddətlənib. Türkiyədə virusun "Frankenşteyn" variantı aşkarlanıb.
Bu barədə pulmonoloq Şevket Özkaya məlumat verib.
O, son həftələrdə ölkə daxilində tənəffüs yolları yoluxucu xəstəliklərdə əhəmiyyətli dərəcədə artım olduğunu bildirib. Həkim vətəndaşları diqqətli olmağa çağıraraq qeyd edib ki, qrip, COVID-19 və digər virusların eyni vaxtda baş qaldırması cəmiyyətdə "üçqat epidemiya" effekti yaradır.
Özkaya "Frankenşteyn" adlanan yeni COVID-19 ştamının Türkiyədə də müşahidə olunduğunu bildirərək, əlavə edib ki, hazırkı xəstələr arasında kritik və ya həyati təhlükə yaradan heç bir hal yoxdur.
ARAŞDIRMA
“Economch” portalının 1,5 min nəfər arasında apardığı sorğunun nəticələrinə əsasən, respondentlərin təxminən yarısı romantik görüşlərin sayını azaldıb. Bunun əsas səbəbi isə restoran və kafelərdəki yüksək qiymətlərdir.
Məlumata görə, orta hesabla axşam yeməyi 15 – 18 manata başa gəlir və bir çox gənc bu məbləği “klassik” görüş üçün artıq xərc hesab edir. Nəticədə, ənənəvi romantik yeməklər yerini daha sadə və sərbəst formatlara verir, gəzinti zamanı içilən qəhvə, yaxud barda bir stəkan pivə kimi.
Mütəxəssislərin fikrincə, Yeni nəsil, xüsusilə Z nəslinə aid olan gənclər, münasibətlərdə azadlıq və rahatlıq axtarır. Onlar üçün əsas məqsəd qarşı tərəfi təbii şəraitdə tanımaq və ünsiyyətdən zövq almaqdır.
ARAŞDIRMA
Qadınlar ürək sağlamlığı baxımından kişilərlə müqayisədə idmandan daha çox fayda görür, “Nature Cardiovascular Research” jurnalında dərc olunan tədqiqata görə, qadınlar həftədə cəmi 4 saat fiziki fəaliyyətlə məşğul olduqda, ürək-damar xəstəliklərinin, xüsusən də işemik ürək xəstəliyinin riskini təxminən 30% azaldır. Eyni təsiri əldə etmək üçün kişilərin həftədə doqquz saata yaxın idman etməsi tələb olunur.
Tədqiqatçılar bildirib ki, az miqdarda fiziki fəaliyyət belə sağlamlığa müsbət təsir göstərir. Həftədə 2,5 saat orta və ya intensiv idman qadınlarda xəstəlik riskini 22%, kişilərdə isə 17% azaldır. Ürək-damar xəstəliyi olan insanlar üçün də idmanın faydası sübut olunub: qadınlar cəmi 51 dəqiqəlik həftəlik fəaliyyətlə ölüm riskini azaldır, kişilərin isə bu effekti əldə etməsi üçün 85 dəqiqəlik idman lazımdır.
Mütəxəssislər fərqin bioloji səbəblərlə əlaqəli olduğunu bildirib. Qadınlarda estrogen hormonu damarları qoruyur və yağ yandırılmasını artırır, həmçinin onların əzələlərində dözümlülüyə cavabdeh liflər daha çoxdur. Bu amillər qadınların ürəyinin daha az məşq zamanı belə daha sağlam qalmasına kömək edir.
YENİ TƏDQİQAT
Yeni tədqiqatlara görə, artıq çəkisi olan kişilərin oğul sahibi olmaq ehtimalı normal çəkili kişilərlə müqayisədə daha yüksəkdir.
“Fertility and Sterility” jurnalında dərc olunan araşdırmada sonsuzluq müalicəsi alan 8500 cütlük iştirak edib. Nəticələrə əsasən, normal çəkili kişilərin 611 oğlan və 569 qız doğulub, artıq çəkili kişilərin isə oğlu olma ehtimalı 27 faiz çox olub.
Mütəxəssislər xəbərdarlıq edir ki, artıq çəki üstünlük deyil, həm də ciddi sağlamlıq risklərini nəsildən-nəsilə ötürür. Avstraliyanın Yeni Cənubi Uels Universitetinin araşdırmasına görə, artıq çəkili ataların uşaqları və nəvələri də artıq çəkiyə meylli olur. Tədqiqatçı professor Marqaret Morris qeyd edib ki, ətraf mühit, piylənmə və stress genlərə təsir edərək gələcək nəsillərin sağlamlığını poza bilər.
AVROPADA YENİ COVID-19 VARİANTI NARAHATLIQ DOĞURUR
Almaniyada COVID-19-un yeni dominant variantı XFG, mediada “Frankenştayn” adlandırılır. Səbəb isə onun iki əvvəlki virus xəttinin birləşməsindən yaranmasıdır. Yəni, bu variant sanki “fərqli hissələrdən yığılmış” virus kimi xarakterizə olunur.
Mütəxəssislərin “Stratus” adlandırdığı XFG 2025-ci ilin ortalarından etibarən Almaniyada və bəzi Avropa ölkələrində üstünlük qazanıb. Bəzi xəstələrdə “bıçaq kimi kəsən boğaz ağrısı” müşahidə olunsa da, bu simptomun məhz XFG ilə əlaqəsi elmi cəhətdən təsdiqlənməyib.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) və Avropa Xəstəliklərin Qarşısının Alınması Mərkəzi (ECDC) XFG-ni “müşahidə altında olan variant” kimi qiymətləndirir. Yəni, hazırda risk səviyyəsi aşağı hesab olunur, lakin epidemioloqlar prosesi yaxından izləyirlər.
Avropada COVID-19 yoluxmaları hələ də yüksək səviyyədə qalsa da, Avropa Xəstəliklərin Qarşısının Alınması Mərkəzi (ECDC) məlumatına görə, son həftələrdə yoluxma hallarının sayı azalmağa doğru gedir. Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, XFG variantı narahatlıq yaratsa da, simptomları digər tənəffüs infeksiyalarından kəskin fərqlənmir.
Mənbə: Euronews
YAPON ALİMLƏRİNİN YENİ ARAŞDIRMASI ÜMİD YARADIR
Yaponiyanın Osaka City Universitetinin alimləri qaraciyər xəstəliklərinin müalicəsində inqilabi nəticə verə biləcək təbii maddə aşkarlayıblar. Tədqiqatçılar “Lawsonia inermis” (henna) bitkisində olan “Lawsone” adlı birləşmənin,yəni Xınanın zədələnmiş qaraciyər toxumalarını bərpa etmək və fibroz prosesini zəiflətmək qabiliyyətinə malik olduğunu müəyyən ediblər.
Laboratoriya sınaqları göstərib ki, Xına, yəni Lawsone qaraciyər hüceyrələrinin bərpa mexanizmini aktivləşdirir, antioksidant təsir göstərir və toxumanın normal fəaliyyətini bərpa etməyə kömək edir. Heyvanlar üzərində aparılan təcrübələr zamanı fibroz göstəricilərinin azaldığı və hüceyrə qoruyucu zülalların səviyyəsinin yüksəldiyi müşahidə olunub.
Tədqiqatın nəticələri hələ yalnız heyvanlar üzərində təsdiqlənib və maddənin insanlar üçün təhlükəsizliyi klinik sınaqlarla sübuta yetirilməyib.
Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, qaraciyər xəstəliklərinin müalicəsində özbaşına təbii vasitələrdən istifadə etmək sağlamlıq üçün risklidir.
Mənbə: Mail.ru Health
BEYNİN YADDAŞ HÜCEYRƏLƏRİ RİSK ALTINDADIR
Alimlər “Seismic” adlı yeni süni intellekt aləti vasitəsilə Alzheimer xəstəliyinin genetik səbəblərini daha dərindən araşdırıblar. “Seismic” müxtəlif genetik məlumatları birləşdirərək xəstəliyin ən çox hansı beyin hüceyrələrinə təsir etdiyini müəyyənləşdirir.
Araşdırma göstərib ki, Alzheimer xəstəliyi əsasən yaddaşla bağlı neyronları zədələyir. Əvvəllər alimlər düşünürdülər ki, xəstəliyin əsas səbəbi immun hüceyrələridir, amma yeni nəticələr bunun əksini sübut edib. Yəni, xəstəlik beyin yaddaş mərkəzlərindəki neyronları daha çox təsirləndirir.
Bu elmi yenilik “Nature Communications” jurnalında dərc olunub.
BU TEXNOLOGİYA AYAQLARIN HİSSİYYATINI BƏRPA EDİR
İsveçrədə “Mynerva” adlı startapın alimləri diabet xəstələri üçün “Leia” adlı ağıllı corablar hazırlayıblar. Bu corablar ayaqlarda itirilmiş hissiyatı bərpa etməyə kömək edir və insanın yeriyərkən tarazlığını qorumasını asanlaşdırır.
Corabların parçasına yerləşdirilmiş mikroçiplər və sensorlar ayaqlardakı təzyiqi ölçür, sinir uclarına zəif elektrik siqnalları göndərərək sinir fəaliyyətini stimullaşdırır. Bu proses ayaqlardakı qan dövranını və hissiyatı tədricən bərpa etməyə imkan verir.
Layihə hazırda sınaq mərhələsindədir.
ARAŞDIRMA
Yeni elmi araşdırmalar sübut edir ki, evdə pişik saxlamaq təkcə emosional rahatlıq deyil, həm də ürək-damar sağlamlığı üçün ciddi faydalar gətirir. “Journal of Vascular and Interventional Neurology” jurnalında dərc olunan tədqiqata əsasən, pişik sahiblərində infarkt və insult nəticəsində ölüm riski pişik saxlamayan insanlara nisbətən aşağıdır.
Mütəxəssislər bildirir ki, pişiklərin sakitləşdirici təsiri və stressi azaltmaq qabiliyyəti ürək-damar sisteminə müsbət təsir göstərir. Onların müşahidəsinə görə, pişiyi qucaqlamaq, sığallamaq və ya sadəcə onun mırıldanmasını dinləmək insanın əsəblərini sakitləşdirir, təzyiqi və nəbzi normallaşdırır. Tədqiqat ABŞ-ın Milli Səhiyyə və Qidalanma Araşdırması çərçivəsində aparılıb. Alimlər minlərlə iştirakçının məlumatlarını təhlil edərək yaş, cins, təzyiq, siqaret çəkmə, şəkərli diabet və xolesterin kimi amilləri nəzərə alıb. Məlum olub ki, keçmişdə pişik saxlayanlarda ürək-damar xəstəliklərindən ölüm halları daha az müşahidə olunur.
Pensilvaniya Universitetində aparılan əlavə araşdırma da bu nəticələri təsdiqləyib. 13 il ərzində 4435 nəfərin sağlamlıq göstəriciləri izlənilib və məlum olub ki, pişiklərlə böyüyən və ya uzun müddət pişik saxlayan insanlar infarktdan ölüm riskinə daha az məruz qalırlar.
TİKİŞSİZ SAĞALMA
Amerikalı alimlər sinir bərpasında yeni dövrün əsasını qoyub. Uzun illərdir sinirlərin bərpası zamanı cərrahlar mikroskop altında son dərəcə incə tikişlər atmalı olub.
“BioCircuit Technologies” adlı ABŞ şirkəti bu məqsədlə tamamilə yeni texnologiya “NerveTape” adlı biolent hazırlayıb. Bu lent zədələnmiş sinirin uclarını bir-birinə “yapışdırmaq” üçün nəzərdə tutulub. Onun üzərində mikroskopik qarmaqlar yerləşir və bunlar sinir toxumasını zədələmədən birləşdirir. Sadəcə sinirin kəsilmiş hissəsi bu lentlə sarılır, və orqanizm bərpa prosesinə başlayır.
Mütəxəssislərin sözlərinə görə, “NerveTape” əməliyyatı xeyli sadələşdirir, cərrahın işini asanlaşdırır və ən əsası – xəstənin reabilitasiya müddətini azaldır. Ənənəvi tikişlərdə bərpa həftələrlə çəkirdisə, yeni üsulla sinir ucları daha təbii şəkildə birləşir, bu da ağrının və şişkinliyin azalmasına səbəb olur.
https://www.youtube.com/watch?v=RGwtY-E8AqY&t=1s
YENİ ARAŞDIRMA
Norveçin Berqen Universitetində aparılan 20 illik araşdırma ev təmizliyi ilə bağlı narahatedici nəticələr ortaya qoyub. 6 min nəfərin iştirakı ilə keçirilən tədqiqat göstərib ki, evdə tez-tez təmizlik edən və ya bu sahədə işləyən qadınlarda ağciyər funksiyası, gündə 20 siqaret çəkən insanlardakı qədər azalır.
Alimlər bu vəziyyəti təmizləyici kimyəvi vasitələrin illərlə tənəffüs olunması ilə izah edirlər. Bu maddələrin tərkibindəki mikrozərrəciklər və qıcıqlandırıcı komponentlər ağciyərlərin vaxtından əvvəl qocalmasına, astma və digər tənəffüs xəstəliklərinin riskinin artmasına səbəb olur.
Mütəxəssislər ağciyərləri qorumaq üçün bir neçə sadə qaydaya əməl etməyi tövsiyə edir: təmizliyə mikrofiber və su ilə üstünlük vermək, otaqları yaxşı havalandırmaq, sprey və aerozollardan mümkün qədər uzaq durmaq.
Araşdırma müəllifləri vurğulayır ki, gündəlik kiçik dəyişikliklər gələcəkdə sağlam tənəffüs sistemi üçün böyük fayda verə bilər.
OXFORD TƏDQİQATI
Oxford Universitetindən professor Robin Dunbarın rəhbərliyi ilə aparılan araşdırma dostluq əlaqələrinin sağlamlığa təsirini tədqiq edib. Lakin sosial görüşlərin qadınlar üçün konkret hormon səviyyələrinə — sératonin və oksitosin — təsir etdiyi, immunitetin və bərpanın sürətləndiyi kimi iddialar isə hazırda mövcud elmi işlər üzrə tam dəstəklənmir.
Tədqiqat, dostluğun sayının və keyfiyyətinin zehni və fiziki sağlamlıq üçün əhəmiyyətli olduğunu göstərir. Bundan əlavə, yaxşı sosial münasibətlər daha uzunömürlülük və daha az sağlamlıq problemləri ilə əlaqələndirilmişdir.
Ancaq iddia edilən “həftədə iki dəfə görüşən qadınların” konkret hormon səviyyəsində inkişaf qazandığı və immunitetinin artdığı kimi nəticələrə dair dəqiq ölçümlər və nəşr edilmiş mənbələr mövcud deyil. Nəticə etibarilə, sosial görüşlərin sağlamlığa müsbət təsiri var — lakin iddianın elmi detalları haqqında ehtiyatlı olmaq məsləhətdir.
MƏRKƏZİ GÖRMƏ QİSMƏN BƏRPA OLUNA BİLƏR
Amerikalı tədqiqatçılar yaşlı makulyar degenerasiya nəticəsində görmə qabiliyyətini itirmiş insanlara ümid verən yeni bir göz implantı ixtira ediblər. Məqaləyə görə, bu implant sayəsində bəzi görmə funksiyaları — məsələn, oxumaq və gündəlik işləri görmək üçün vacib olan mərkəzi görmə — qismən bərpa oluna bilər.
Yeni texnologiya bir neçə hissədən ibarətdir: istifadəçi xüsusi eynəklər taxır, bu eynəklərdə kamera yerləşir. Kamera çəkdiyi görüntünü 2×2 mm ölçülü aparat üzərinə ötürür — bu aparat görmə sinirinə ötürülən elektrik impulslarına çevirir. 81 faiz sınaq iştirakçısında implant müsbət nəticə verib.
Layihəni Stanford Universitetindən professor Deni Palanker rəhbərlik etdiyi bildirilir və ona uyğun patent prosedurları ABŞ və Avropa üçün davam etdirilir.
Bu nailiyyət həyat keyfiyyətini artırmaq, görmə qabiliyyətini itirmiş insanlara yenidən özünə inam qazandırmaq baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.
ALİMLƏRDƏN İNQİLABİ KƏŞF
Yaponiyanın Osaka Universitetinin tədqiqatçılar qrupu psixoloji sağlamlıq sahəsində inqilabi yeniliyə imza atıb. Alimlər bildirib ki, PA-915 adlı yeni preparatın stress və depressiya əlamətlərini qəbuldan sonra 8 həftəyə qədər zəiflədir. Araşdırmanın nəticələri nüfuzlu “Molecular Psychiatry” jurnalında dərc olunub.
Dərmanın ən mühüm xüsusiyyəti isə onun asılılıq yaratmaması və heç bir yan təsirə malik olmamasıdır. Hazırda preparat həm inyeksiya (iynə) formasında, həm də damcı şəklində sınaqdan keçirilir.
Layihə müəlliflərinin sözlərinə görə, bu preparat beyində stress hormonlarının ifrazını tənzimləyir, eyni zamanda emosional sabitliyi qoruyur. Əgər sınaqlar uğurla başa çatsa, PA-915 yaxın bir neçə il ərzində satışa çıxarıla bilər.
“DAHA SÜRƏTLİ MÜBARİZƏ ÜÇÜN”
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) ölkələrin sağlamlıqla bağlı fövqəladə hallarına daha effektiv cavab verməsi üçün yeni bələdçi sənəd – “Milli Sağlamlıq Fövqəladə Hallarının Koordinasiyası üzrə Təlimat”ı təqdim edib.
Yeni təlimat iqlim dəyişiklikləri, urbanizasiya, müharibələr və sürətli qlobal hərəkətlilik kimi amillərin yaratdığı sağlamlıq böhranlarına hazırlığı gücləndirməyi hədəfləyir. ÜST-ün məlumatına görə, sənədin əsas məqsədi dövlət qurumları, səhiyyə strukturları və yerli icmalar arasında koordinasiyanı yaxşılaşdırmaqdır.
Təlimatda fövqəladə halın bütün mərhələləri – aşkarlama, məlumatlandırma, risk qiymətləndirilməsi, icra və monitorinq – sistemli şəkildə təsvir olunub. Burada “7-1-7” prinsipi də vurğulanır: xəstəliyin 7 gün ərzində aşkarlanması, 1 gün ərzində bildirişi və 7 gün ərzində ilkin cavabın həyata keçirilməsi.
ÜST bildirir ki, bu təlimat ölkələrə istənilən miqyasda sağlamlıq təhdidlərinə daha operativ və koordinasiyalı reaksiya vermə imkanı yaradacaq.
MARAQLI TİBB TARİXÇƏSİ
İngiltərədən olan 65 yaşlı Deniz Beykon beyin əməliyyatı zamanı klarnet çalaraq həkimləri və ictimaiyyəti heyrətləndirib. O, Parkinson xəstəliyindən əziyyət çəkdiyi üçün London Kral Kolleci Xəstəxanasında dərin beyin stimulyasiyası adlı prosedurdan keçib.
Əməliyyat zamanı qadın huşu açıq vəziyyətdə olub və yalnız baş dərisinə yerli keyitmə tətbiq edilib. Neyrocərrah, professor Keyumars Aşkan başın üzərinə xüsusi koordinat çərçivəsi yerləşdirərək, beynin müəyyən hissəsinə elektrodlar implantasiya edib. Onun sözlərinə görə, elektrodlar vasitəsilə beyinə elektrik siqnalları göndərilən kimi xəstənin barmaq hərəkətliliyi yaxşılaşıb.
“Stimulasiya tətbiq edilən kimi sağ əlimin daha asan hərəkət etdiyini hiss etdim və bu, mənə yenidən musiqi ifa etməyə imkan verdi. Bu, məni çox sevindirdi,” – deyə Deniz Beykon bildirib.
Professor isə əməliyyatın uğurlu keçdiyini və xəstənin hərəkət qabiliyyətinin dərhal bərpa olunduğunu vurğulayıb.
ERKƏN MÜDAXİLƏ ALLERGİYA RİSKİNİ AZALDIR
Son tədqiqatlar göstərir ki, 2015-ci ildə uşaqlara erkən yaşda tərkibində fıstıq əzməsi olan məhsulları verməyi tövsiyə edən tibbi göstərişlərin tətbiqi ABŞ-da fıstıq allergiyasının yayılmasını əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Tövsiyələr yüksək riskli allergiyalı uşaqlara 4 aylıqdan etibarən allergen məhsulların verilməsini təklif edirdi.
Araşdırmaya görə, bu tövsiyənin icrasından sonra 0–3 yaşlı uşaqlarda fıstıq allergiyası hallarının sayı 2015-ci ildən sonra yüksək risk qrupunda 27%-dən çox, 2017-ci ildə tövsiyələrin genişləndirilməsindən sonra isə 40%-dən çox azalıb. “Pediatrics” jurnalında dərc olunmuş araşdırmanı Dr. Devid Hill və həmkarları aparıb.
Alimlər elektron tibbi kartları təhlil edərək allergiya diaqnozlarının dəyişməsini əvvəl, tövsiyələr zamanı və sonrakı dövrdə izləyiblər. Nəticələr göstərir ki, erkən müdaxilə və düzgün qidalanma strategiyaları uşaqlarda həyat üçün təhlükəli allergiyaların qarşısını almaqda effektivdir.
İSTİFADƏTÇİLƏR ÜÇÜN RİSKLƏR ARTIR
Son dövrlərdə aparılan araşdırmalar göstərib ki, gündəlik istifadə olunan krem, losyon, şampun, saç boyaları daxil olmaqla, bir çox gözəllik və şəxsi qulluq məhsullarında zəhərli və sağlamlıq üçün təhlükəli kimyəvi maddələr geniş yayılıb. Bu maddələr hormon balansını poza, ağır metallarla kontaminasiya edilə və bəzi hallarda xərçəng riskini artıra bilər.
Tədqiqatçılar bildirirlər ki, xüsusilə rəngləyici və saç baxımı məhsullarından istifadə edən qadınlar risk qrupuna daxildir. ABŞ və Avropada tənzimləyici orqanlar təhlükəli maddələrin istifadəsini məhdudlaşdırmaq üçün tədbirlər görsələr də, hələ də bir çox məhsul ciddi yoxlamadan keçir.
Ekspertlər istehlakçıları etiketə diqqət yetirməyə çağırır. Tövsiyələr arasında sertifikatlı və sadə tərkibli məhsulların seçilməsi, etiketi diqqətlə oxumaq və mümkün qədər təhlükəsiz alternativlərdən istifadə etmək yer alır.
Alimlər Parabenlər (Methylparaben, Propylparaben, Butylparaben), sülfatlar (Sodium Lauryl Sulfate, Sodium Laureth Sulfate), formaldehid və formaldehid açan maddələr (Quaternium-15, DMDM Hydantoin), ftalatlar (Dibutyl Phthalate), triklosan, toluen, ağır metallar (qurğuşun, kadmium, arsenik), PEG-lərdən (Polyethylene Glycol) qorunmaq üçün alınan məhsulların tərkibini dəqiqliklə öyrənməyi tövsiyə edir.
YENİ REYTİNQ PREPARATLAR ARASINDA BÖYÜK FƏRQLƏRİ GÖSTƏRİB
İlk dəfə olaraq müxtəlif antidepressantların fiziki sağlamlığa təsirini müqayisə edən beynəlxalq reytinq tərtib edilib. London Kral Kolleci və Oksford Universitetinin alimləri 30 növ dərman üzrə 58 mindən çox xəstənin iştirak etdiyi 151 elmi işi təhlil ediblər. Nəticələr göstərib ki, preparatlar arasında bədən çəkisi, ürək döyüntüsü və qan təzyiqinə təsir baxımından ciddi fərqlər var. Nəticələr “The Lancet”də dərc edilib.
Bəzi dərmanlar səkkiz həftəlik qəbul zamanı orta hesabla 2,4 kiloqram arıqlama ilə nəticələnib, digəriləri isə əksinə, çəkini 2 kilo artırıb. Müəyən preparatlar ürək döyüntüsünü yavaşladarkən, başqaları onu 21 zərbə sürətləndirib. Qan təzyiqi fərqi isə bəzi hallarda 11 mm civə sütununa çatıb.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu dəyişikliklər bəzən klinik əhəmiyyət daşıyır və ürək-damar xəstəlikləri riskini artıra bilər. Buna görə də, həkimlər xəstənin sağlamlıq vəziyyəti, təzyiq və çəkisinə uyğun fərdi seçim etməlidirlər.
Tədqiqatın müəlliflərindən professor Oliver Hous qeyd edib ki, bu fərqlər kiçik görünsə də, milyonlarla insan üçün ciddi nəticələr doğura bilər. O deyib ki, xəstələr mütəxəssis məsləhəti olmadan dərman qəbulunu dayandırmalı və həkimlər də doğru seçim etməyi bacarmalıdır.
Ağız boşluğunun mikroflorası və onun qorunması
Ağız boşluğu mikroflora ilə son dərəcə zəngindir — burada təxminən 500-700-dən çox bakteriya növü yaşayır. Bu orqanizmlər iki əsas qrupa bölünür: normal flora və patogen flora.
Normal şəraitdə bu iki qrup arasında tarazlıq mövcuddur. Normal flora orqanizmlə “dost” kimi yaşayır, patogen mikroorqanizmlərin çoxalmasının qarşısını alır.
Məsələn, Streptococcus salivarius, St. mitis, Veillonella parvula kimi bakteriyalar normal floraya aiddir.
Lakin şəxsi gigiyenaya əməl olunmadıqda, mmunitet zəiflədikdə və ya ağız boşluğunun mühiti dəyişdikdə, bu tarazlıq pozulur və patogen flora aktivləşir.
Məsələn, Porphyromonas gingivalis bakteriyası çoxaldıqda parodontit və ağız qoxusu yaranır. Bu bakteriya əsasən gecə saatlarında aktivləşir.
Streptococcus mutans, St. sobrinus və Lactobacillus acidophilus kimi bakteriyaların çoxalması isə kariesin yaranmasına səbəb olur.
Ağız boşluğunun sağlamlığı üçün əsas qaydalar:
1. Gündə iki dəfə dişləri fırçalamaq, dili (xüsusilə arxa hissəni) təmizləmək və diş ipindən istifadə etmək;
2. Şəkərli qidaları məhdudlaşdırmaq – çünki şəkər patogen bakteriyalar üçün qida mənbəyidir, nəticədə turşuluq artır və diş minasına zərər dəyir;
3. Altı aydan bir stomatoloq müayinəsində olmaq;
4. Düzgün və balanslı qidalanmaq;
5. Antibakterial ağız yaxalayıcılarından istifadə etmək.
Viburgel – gündəlik ağız baxımında optimal seçim
Sonuncu qaydaya əməl etmək üçün Viburgel preparatı ən optimal variantlardan biridir. O, təbii tərkibli, iltihabəleyhinə, antibakterial, antiseptik və regenerasiyaedici təsirə malik gellir.
Axşamlar dişlər fırçalandıqdan sonra az miqdarda Viburgel diş ətinə çəkildikdə, iltihabı azaldır, regenerasiyanı sürətləndirir, antibakterial təsir göstərir və ağız boşluğunu nəm saxlayaraq mikrofloranın təbii tarazlığını qoruyur.
Beləliklə, Viburgel diş əti iltihabının, ağız qoxusunun və kariesin qarşısının alınmasında effektiv vasitə kimi gündəlik qulluq rutininə daxil edilə bilər.
Yeni sistematik baxış və meta-analiz nəticəsində məlum olub ki, sağlam, xüsusilə də iltihabəleyhinə təsirə malik “Aralıq dənizi” pəhrizi çanaq dibi disfunksiyası və seksual pozuntuların qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır. “Frontiers in Nutrition” jurnalında dərc olunmuş tədqiqatda 31 elmi işin nəticələri təhlil olunub.
Tədqiqat nəticələri göstərib ki, Aralıq dənizi və digər iltihabəleyhinə pəhrizlər seksual funksiyanın yaxşılaşması və sidik qaçırma əlamətlərinin azalması ilə əlaqəlidir.
Həmçinin bildirilib ki, sağlam pəhrizlərin təsiri, xüsusilə metabolik sindromu olan şəxslərdə daha güclü olur. Əldə olunan nəticələr həkimlərin çanaq dibi disfunksiyasından əziyyət çəkən insanlara dietoloji məsləhətlər verməsini zəruri
YENİ PROQRAM
İsveçin Milli Turizm Agentliyi sağlamlıq və xoş əhvalı təşviq etmək məqsədilə “Isveç resepti” adlı yeni proqram həyata keçirib. Bu təşəbbüs imkan verir ki, həkimlər öz pasientlərinə dərman yerinə səyahət tövsiyə etsin.
Proqram Karolinska İnstitutunun araşdırmalarına əsaslanır və təbiət vasitəsilə terapiya üsullarını əhatə edir. Bunlara meşə gəzintiləri, soyuq suda çimmək, saunaya getmək və ulduzları izləmək kimi fəaliyyətlər daxildir. Məqsəd – insanın təbiətlə təmasda olaraq stress, depressiya və ümumi yorğunluq kimi problemlərin qarşısını almaqdır.
İstifadəçilər “resepti” proqramın rəsmi saytından yükləyərək həkimlərinə imzalatdıra bilər. Bu səyahətlər sığorta tərəfindən ödənilmir. Layihənin əsas ideyası – müalicədən əvvəl sağlamlığın qorunması, yəni profilaktikadır. İsveç hökuməti bu yolla təbiəti sağlam həyat tərzinin ayrılmaz hissəsinə çevirməyi hədəfləyir.
“NEURALİNK” ŞİRKƏTİNİN YENİ MƏRHƏLƏSİ
ABŞ-da İlon Maskın sahibi olduğu “Neuralink” şirkəti yeni mərhələyə keçir. Oktyabr ayında insan beyninə implant edilən çiplərin klinik sınaqları başlayır. Bu çiplər danışmaq qabiliyyətini itirən insanlara — insult keçirənlərə və ya neyrodegenerativ xəstəliklərdən əziyyət çəkənlərə, düşüncələrini mətnə çevirmək imkanı verəcək.
İnsan beyin siqnalları süni intellekt tərəfindən oxunaraq xarici qurğulara ötürüləcək. Şirkət bildirir ki, gələcəkdə bu texnologiya insan fikrini hələ səsləndirilməmişdən öncə belə ötürə biləcək.
İlon Mask daha əvvəl qeyd edib ki, artıq bəzi iştirakçılar düşüncə gücü ilə kompüter idarə edir, oyun oynayır və ünsiyyət qurur. Növbəti mərhələdə bu insanlar Tesla Optimus robotlarına qoşula bilər. Bu isə onlara fiziki imkanlarını qismən geri qaytara bilər.
YENİ İNYEKSİYA TƏTBİQ OLUNACAQ
Böyük Britaniyada HIV (İnsan İmmunçatışmazlığı Virusu) infeksiyasının qarşısını almaq üçün yeni profilaktik inyeksiya istifadəyə verilir.
İngiltərə və Uelsdə tətbiq ediləcək bu üsul, hazırda gündəlik qəbul edilən PrEP dərmanlarının yerini ala bilər.
Hər iki ayda bir vurulan inyeksiya HIV virusunun orqanizmə keçməsinin qarşısını yüksək effektivliklə alır.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu yenilik virusun yayılmasına qarşı mübarizədə mühüm addımdır.
Tabletlərin hər gün qəbul edilməsinin çətin olduğu insanlar üçün inyeksiya daha rahat və davamlı qorunma təmin edəcək.
Səhiyyə rəsmiləri ümid edirlər ki, bu üsul xüsusilə risk qrupuna daxil olan şəxslərdə yoluxma hallarını xeyli azaldacaq.
Pilot layihə uğurlu nəticə verərsə, inyeksiya gələcəkdə bütün ölkə üzrə geniş tətbiq oluna bilər.
Ekspertlərin fikrincə, bu addım HIV-lə mübarizədə yeni mərhələ açır və qlobal səhiyyə strategiyalarına da təsir göstərə bilər.
YENİ ARAŞDIRMA
İstanbulda 500 nəfərin iştirakı ilə keçirilən “Yuxu Tədqiqatı” maraqlı nəticələr ortaya qoyub.
Moodist Psixiatriya və Nevrologiya Xəstəxanasının həyata keçirdiyi araşdırmaya əsasən, evli şəxslər subaylara nisbətən daha asan yuxuya gedir.
Araşdırmada iştirak edənlərin 57,7%-i yuxuya getməkdə ciddi çətinlik çəkdiyini bildirib, hər beş nəfərdən biri isə tez-tez bu problemlə üzləşdiyini deyib.
Psixiatr Dr. Melis Dağtekinin sözlərinə görə, sağlam münasibətlərdə yaranan emosional bağ və oksitosin hormonunun artması yuxunun keyfiyyətini artırır.
Qadınlar kişilərə nisbətən yuxuya getməkdə 2 dəfə daha çox çətinlik çəkir. Əvvəllər psixoloji problem yaşayan şəxslərdə isə yuxuya getmək problemi 3 dəfə daha çox müşahidə olunur.
Mütəxəssislər yuxu pozuntularının təkcə bir problem deyil, bir sıra fiziki və psixoloji xəstəliklərin əlaməti ola biləcəyini bildirir.
Davamlı yuxusuzluq hallarında isə mütləq mütəxəssis yardımı tövsiyə olunur.
Saxta məhsullar saç sağlamlığına təhlükə yaradır – Trixoloq Aytəkin Quliyeva ilə müsahibə
Trixoloq Aytəkin Quliyeva: Qoxu, qablaşdırma və qiymət şampunun orijinallığını müəyyən edən əsas göstəricilərdir.
ÜST-nin son məlumatına görə, kosmetik bazarda saxta məhsulların payı artır və bu, təkcə istehlakçıların büdcəsinə deyil, sağlamlığa da ciddi zərər vurur. Saxta şampunlar allergiya, saç tökülməsi və dəridə iltihab riskini yüksəldir. Məsələ ilə bağlı sağlamolun.az-a danışan trixoloq Aytəkin Quliyeva saxta və orijinal şampunları ayırd etməyin yollarını açıqlayıb.
Aytəkin xanım, şampunun orijinal olub-olmadığını necə bilək?
İlk növbədə qablaşdırmaya diqqət edin. Orijinal məhsulda yazılar dəqiq, çap keyfiyyəti yüksək olur. Əgər etiketdə orforafik səhvlər, solğun rəng və ya fərqli şriftlər varsa, bu artıq xəbərdarlıq siqnalıdır. Qapağın keyfiyyəti və barkodun oxunaqlı olması da vacibdir. Hər orijinal məhsulda partiya nömrəsi və istehsal tarixi mütləq qeyd edilir.
Qoxu və tərkib baxımından nəyi nəzərə almaq lazımdır?
Orijinal şampunlarda qoxu sabit və markaya xas olur. Saxta məhsullarda isə kəskin, kimyəvi və ya qəribə qoxu duyulur. Konsistensiya da vacib göstəricidir – çox duru və ya çox qatı olmamalıdır. Əgər şampun maye kimi axırsa, çox güman ki, seyrəldilib.
Bəzi hallarda tanınan brendlər çox ucuz olur. Bunun keyfiyyətə təsiri varmı?
Əlbəttə. Normaldan 40-50 faiz ucuz satılan məhsul demək olar ki, saxtadır. Brendlər endirim edirlər, amma heç vaxt bu qədər aşağı qiymətə satmırlar.
Şampunu haradan almaq daha təhlükəsizdir?
Rəsmi mağaza, aptek və ya brendin öz satış nöqtələri etibarlıdır. Sosial şəbəkələrdə, tanınmayan səhifələrdə və ya “ucuz orijinal” adı altında satılan məhsullardan uzaq durmaq lazımdır. Onlayn alış zamanı satıcının reytinqini və rəyləri mütləq yoxlayın.
QR və seriya kodlarının rolu nədir?
Bu, çox effektiv üsuldur. İstehsalçının təqdim etdiyi QR və ya seriya kodunu brendin saytında yoxlayaraq məhsulun orijinal olub-olmadığını öyrənmək mümkündür. Kod səhv çıxırsa, məhsul saxtadır.
Oxucularımıza əsas tövsiyəniz nədir?
Saç və saç dərisi sağlamlığı birbaşa istifadə etdiyiniz məhsullardan asılıdır. Saxta şampunlar saç tökülməsi, qaşınma və allergiyaya səbəb ola bilər. Hər zaman qablaşdırma, qoxu, qiymət və satış mənbəyinə diqqət edin. Şübhə yarandıqda istehsalçı ilə əlaqə saxlamaq ən düzgün addımdır.
ÜMUMDÜNYA SƏHİYYƏ SAMMİTİNİN İCLASI KEÇİRİLİB
Berlin şəhərində keçirilən Ümumdünya Səhiyyə Sammitində həkimlərin artan iş yükü və psixoloji yorğunluğu müzakirə olunub. Ekspertlər bildirir ki, süni intellekt səhiyyə işçilərinə dəstək ola bilər. Lakin əgər sistemlər çox mürəkkəb qurularsa, bu, həkimlərin işini daha da çətinləşdirə bilər.
Sammitin direktoru Aksel Prays qeyd edib ki, bir çox həkimlər pasiyentlərlə işləmək əvəzinə, vaxtlarını sənədləşməyə sərf edir. Almaniyada aparılan bir araşdırmaya görə, həkimlər gündə orta hesabla 3 saat bürokratik işlərə vaxt ayırır.
Sİ-nin potensialı böyükdür, lakin keyfiyyətsiz və qeyri-obyektiv məlumatlarla öyrədilmiş sistemlər səhv qərarlar verə bilər. Eyni zamanda, ekspertlər Sİ sistemlərinin istifadəsində fərdi məlumatların qorunmasının vacibliyini vurğulayıb.
Mütəxəssislər bildirir ki, düzgün tətbiq olunan Sİ texnologiyaları həkimləri yüklənmədən qoruya və səhiyyə sistemini təkmilləşdirə bilər.
İNTERVAL ACLIQ, AZ KARBOHİDRATLI DİYETA, YOXSA VEQANLIQ?!
Almaniya Diaqnostika Mərkəzi (DDZ) hansı pəhrizin tip‑2 diabet xəstələrində qan şəkərinin nəzarətinə, çəki azalmasına və insulin həssaslığının artmasına kömək edə biləcəyi tədqiq edilib.
Araşdırma “Deutsches Gesundheitsportal” saytında dərc olunub.
İnterval aclıq müəyyən saatlarda qidalanmanı məhdudlaşdırır (məsələn, 16, 8 saat yemək orucu tutulur).
Tip‑2 diabet xəstələrində bu, HbA1c səviyyəsinin azalmasına, çəkinin kəskin itməsinə və insulin həssaslığının yaxşılaşmasına səbəb olur.
Az karbohidratlı pəhrizdə karbohidratlar minimuma endirilir, bu da qan şəkərinin stabilləşməsinə, çəkidə azalmasına və enerji üçün yağların istifadəsinin artmasına imkan yaradır.
Lakin yüksək heyvani yağ və zülal qəbulu ürək‑damar xəstəlikləri riskini yüksəldir.
Vegan pəhrizində isə tərəvəz, meyvə, taxıllar və paxlalılar üstünlük təşkil edir, tip‑2 diabetdə çəkini azaltmağa, qan şəkərini və lipidləri normallaşdırmağa kömək edir.
Lakin bu pəhrizdə B12 vitamini, D vitamini, dəmir, kalsium və omega‑3 çatışmazlığı riski artır, buna görə düzgün planlaşdırma vacibdir.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, heç bir pəhriz hər kəs üçün sağlam olan deyil.
Hər bir xəstə üçün pəhriz seçimi onun xəstəlik tipi, dərman qəbulu, həyat tərzi və digər sağlamlıq göstəricilərinə uyğun olmalı, həkim nəzarəti ilə aparılmalıdır.
YENİ TEXNOLOGİYALAR
Müasir dövrdə neyroelm və texnologiyaların birləşməsi ilə formalaşan
neyroerqonomika sahəsi insanların iş şəraitində beyin fəaliyyətini öyrənməklə məhsuldarlıq və təhlükəsizliyi artırmağa yönəlib.
Artıq laboratoriya şəraitinə ehtiyac olmadan, daşına bilən cihazlar – elektroensefaloqrafiya (EEQ) və
funksional yaxın infraqırmızı spektroskopiya (fNIRS) vasitəsilə beyin aktivliyini real vaxtda izləmək mümkündür.
Bu texnologiyalar işçilərin yorğunluğunu vaxtında aşkar etməyə, təlim proseslərini optimallaşdırmağa və zehni funksiyaları inkişaf etdirməyə kömək edir.
Bundan əlavə, transkranial elektrik və ya maqnit stimulyasiyası kimi neyromodulyasiya üsulları insan beyninin fəaliyyətini birbaşa gücləndirərək mürəkkəb vəzifələrin öhdəsindən daha yaxşı gəlməyə şərait yaradır.
Lakin bu imkanlarla yanaşı, ciddi etik məsələlər də ortaya çıxır:
şəxsi məlumatların qorunması, işəgötürənlərin bu məlumatlara çıxış hüququ və
fərqliliyə görə ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması kimi problemlər diqqət tələb edir.
Bu səbəbdən, neyrotexnologiyaların tətbiqində mütəxəssislər, hüquqşünaslar və əməkdaşların birgə iştirakı vacibdir.
Məqsəd – texnologiyaların insanlara xidmət etdiyi, təhlükəsiz və ədalətli iş mühitinin təmin olunmasıdır, deyə istehsalçılar vurğulayır.
SOSİAL TƏCRİD ÖLÜM RİSKİNİ ARTIRIR
“BMJ Oncology” jurnalında dərc olunan yeni araşdırma göstərib ki, tənhalıq və
sosial təcrid xərçəngdən ölüm riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
1,6 milyon insanın məlumatları əsasında aparılan meta-analizə görə, özünü tənha hiss edən xəstələrdə ümumi ölüm riski 34 faiz,
xərçəngdən ölüm ehtimalı isə 11 faiz daha yüksək olub.
Alimlər hesab edirlər ki, bu əlaqə yalnız psixoloji deyil, həm də bioloji mexanizmlərlə bağlı ola bilər.
Uzunmüddətli stress immun sistemini zəiflədir, orqanizmdə iltihab proseslərini gücləndirir və bədxassəli hüceyrələrin çoxaldır.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, tənha insanlar çox vaxt müalicəyə gec müraciət edir,
həkim göstərişlərinə az əməl edir və sosial dəstək çatışmazlığı səbəbindən xəstəliyi daha ağır keçirirlər.
Araşdırma müəllifləri xəbərdarlıq edirlər ki, xərçənglə mübarizə üçün yalnız dərman və əməliyyatlar deyil,
psixososial dəstək və sosial əlaqələrin gücləndirilməsi də həyati əhəmiyyət daşıyır.
ALİMLƏR XƏBƏRDARLIQ EDİR
Qadınların kişilərlə müqayisədə 2 dəfə daha çox depressiyaya düşdüyü artıq elmi cəhətdən sübut edilib. Əvvəllər bu fərq daha çox stres, çoxsaylı gündəlik öhdəliklər və yüksək narahatlıq səviyyəsi ilə izah olunub. Lakin son araşdırmalar genetik amillərin də ciddi rol oynadığını göstərir.
Avstraliyadakı Kvinslend Tibb Araşdırmaları İnstitutunun beynəlxalq alimlər qrupu tərəfindən “Nature” jurnalında dərc edilən genişmiqyaslı araşdırma göstərib ki, qadınlar depressiyaya genetik olaraq daha həssasdır. Onların orqanizmi kişilərlə müqayisədə 2 dəfə çox genetik risk daşıyır.
Tədqiqatda həm depressiya keçirmiş, həm də sağlam yarım milyona yaxın insanın DNT-si analiz olunub. Nəticədə depressiya ilə əlaqəli ümumilikdə 7 000 genetik dəyişiklik hər iki cinsdə aşkar edilib. Lakin yalnız qadınlara məxsus əlavə 6 000 unikal risk faktoru da tapılıb. Bu da qadınlarda ümumi genetik risk göstəricisini 13 minə çatdırır.
Alimlər qeyd edir ki, qadınlarda bu genlər metabolizmlə daha sıx əlaqəlidir. Bu isə depressiya zamanı çəki və enerji səviyyəsindəki dəyişiklikləri izah edir.
İLK ŞİKAYƏT DEYİL
Türkiyədə yaşayan “seelmakc” adı ilə tanınan sosial media bloggeri onlayn alış-veriş platforması Temudan aldığı kosmetik məhsul səbəbilə sağlamlıq problemi yaşayıb.
Bloggerin sözlərinə görə, Temudan sifariş etdiyi süni kirpik yapışdırıcısı göz nahiyəsində ciddi infeksiyaya səbəb olub. İnfeksiya əvvəlcə sadə bir apse kimi, yəni bədənin hər hansı bir yerində toplanan irinli boşluqla başlayıb, lakin istifadə etdiyi dərmanlara baxmayaraq sağalmayıb və nəticədə infeksiyaya çevrilib. Daha sonra, irinli nahiyə həkim müdaxiləsi ilə götürülüb.
Blogger yaşadığı bu çətin təcrübəni izləyiciləri ilə bölüşərək Temudan alınan məhsulların təhlükəli ola biləcəyinə diqqət çəkib.
Qeyd edək ki, bu, Temu platformasında satılan məhsulların keyfiyyətsizliyi ilə bağlı yayılan ilk şikayət deyil. Sosial şəbəkələrdə bir çox istifadəçi platformadan aldıqları məhsulların sağlamlıq və təhlükəsizlik baxımından uyğun olmadığını bildirir.
