TİBDƏ YENİ ERA BAŞLAYIR

Gen redaktəsi, süni intellekt və süni orqan texnologiyalarındakı inkişaf insan ömrünün əhəmiyyətli dərəcədə uzadılması perspektivini gündəmə gətirib. Mütəxəssislər bildirirlər ki, xüsusilə CRISPR gen texnologiyası DNT-də problem yaradan hissələri dəyişdirərək xərçəng və anadangəlmə xəstəliklərin müalicəsində yeni imkanlar yaradır. Bu üsulla Çində genetik müdaxilə edilmiş körpələrin doğulduğu da açıqlanıb.

Digər mühüm istiqamət dərman hazırlanmasında süni intellektin tətbiqidir. Google tərəfindən yaradılan AlphaFold sistemi zülal strukturlarını daha dəqiq proqnozlaşdıraraq yeni dərmanların hazırlanma müddətini əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Artıq tam süni intellekt tərəfindən hazırlanmış dərmanların klinik sınaqlarına başlanılıb.

Alimlər həmçinin 3D printer vasitəsilə insan orqanlarının kiçik funksional modellərinin hazırlanmasını gələcəyin tibbi istiqamətlərindən biri hesab edirlər. Proqnozlara görə, 2030-cu illərdə süni orqanların geniş tətbiqi mümkün ola bilər.

Ekspertlər qeyd edirlər ki, bu texnologiyalar ömrün uzanmasına səbəb olsa da, səhiyyə və pensiya sistemləri üçün ciddi maliyyə problemləri yarada bilər. Bununla yanaşı, erkən diaqnostika və fərdiləşdirilmiş müalicə tibbin əsas inkişaf istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilir.

Mənbə: analitik texnologiya və səhiyyə araşdırmaları, 2026.

YENİ ÜSUL

Tetris video oyunu travma sonrası yaranan xatirələrin azalmasına kömək edir. Bu nəticə 19 fevral 2026-cı ildə The Lancet Psychiatry jurnalında dərc olunan və Euronews tərəfindən yayımlanan elmi araşdırmada təqdim olunub.

Tədqiqat İsveçdə Uppsala Universiteti, həmçinin Kembric Universiteti və Oksford Universiteti alimlərinin iştirakı ilə aparılıb. Araşdırma posttravmatik stress pozuntusunun əsas simptomu olan qəfil və istənməyən vizual xatirələrin azaldılmasına yönəlib.

Metodun əsasını travmatik xatirənin qısa xatırlanmasından sonra təxminən 20 dəqiqə Tetris oynamaq təşkil edir. Bu zaman beynin vizual-məkan sahələri məşğul olur və travmatik obrazların formalaşması zəifləyir.

Nəticələr göstərib ki, dörd həftə ərzində müdaxilə alan iştirakçılarda müdaxiləedici xatirələrin sayı həftədə 14-dən 1-ə düşüb. Altı ay sonra isə iştirakçıların 70 faizi bu simptomlardan tam azad olub. Alimlər bildirirlər ki, bu üsul həm də narahatlıq və depressiya səviyyəsinin azalmasına müsbət təsir göstərir.

Mənbə: Euronews, The Lancet Psychiatry

ARAŞDIRMA 

Fasiləli orucun artıq çəkidən azad olmağa ciddi təsir göstərmədiyi müəyyən edilib. Bu barədə BBC-nin yaydığı məlumatda bildirilir ki, nəticələr Cochrane Database of Systematic Reviews jurnalında dərc olunan geniş icmala əsaslanır.

Araşdırmada 2 minə yaxın böyüklərin iştirak etdiyi 22 elmi tədqiqatın nəticələri təhlil olunub. Məlum olub ki, həftənin müəyyən günlərində ac qalmaq və digər günlərdə normal qidalanmaq arıqlama və həyat keyfiyyəti baxımından ənənəvi pəhriz tövsiyələri ilə müqayisədə ciddi üstünlük yaratmır.

Alimlər bildirirlər ki, fasiləli oruc bəzi insanlarda xolesterin və qan şəkəri kimi göstəricilərə müsbət təsir edə bilər. Lakin bu üsulun arıqlamaq üçün xüsusi və daha effektiv metod olması barədə iddialar elmi sübutlarla təsdiqlənmir.

Tədqiqat müəllifləri vurğulayır ki, artıq çəkidən xilas olmağın əsas yolu kalori qəbulunun azaldılması və sağlam qidalanmadır. Onların fikrincə, fasiləli orucun təsirlərini daha dəqiq qiymətləndirmək üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac var.

Mənbə: BBC, Cochrane Database of Systematic Reviews,

ALMLƏRDƏN MARAQLI İDDİA

Alimlər müəyyən ediblər ki, beynə çox zəif elektrik stimulu verildikdə insanlar daha səxavətli davranmağa başlayır. Bu barədə Involta.media saytı məlumat yayıb.

Təcrübədə 44 nəfər iştirak edib. Onlara baş nahiyəsinə xüsusi cihaz vasitəsilə zəif elektrik impulsları verilib. Daha sonra iştirakçılara pul paylamaq təklif olunub. Məlum olub ki, stimulyasiya edilən şəxslər pullarını başqaları ilə daha çox bölüşürlər. Yəni onlar özlərində saxlamaq əvəzinə, qarşı tərəfə daha çox pay veriblər.

Alimlər hesab edir ki, bu, beynin qərarverməyə cavabdeh olan hissələrinin fəaliyyətinin dəyişməsi ilə bağlıdır. Stimulyasiya nəticəsində insanlar daha çox başqasını düşünməyə meylli olurlar.

Tədqiqat müəllifləri bildirir ki, bu üsul gələcəkdə insanların sosial davranışlarını öyrənmək və bəzi psixoloji problemlərin araşdırılması üçün istifadə oluna bilər.

Mənbə: Involta.media 

ŞOK STATİSTİKA

Atalıq testlərinə maraq kəskin şəkildə artıb.
Məlumatı Qazaxıstanın yerli ORDA.KZ portalı yayıb. Nəşr ölkədə fəaliyyət göstərən DNA-test laboratoriyasına istinadən bildirib ki, hər üçüncü müraciət edən kişi test nəticəsində uşağın bioloji atası olmadığını öyrənir.
Laboratoriyanın açıqlamasına görə, hər gün 15-20 nəfər məsləhət üçün müraciət edir. Ay ərzində isə 80-100 kişi atalıq testi etdirir. Statistikaya əsasən, testlərin təxminən 30 faizi mənfi nəticə verir. Bu isə, demək olar hər üç müraciətdən biri ailə üçün gözlənilməz və acı həqiqətlə nəticələnir.
Mütəxəssislər qeyd edir ki, əsasən orta yaşlı, sabit gəliri olan kişilər ailədaxili münaqişələr və şübhələr səbəbindən test etdirməyə qərar verir. Artan müraciətlər ölkədə bu sahəyə marağın yeni trendə çevrildiyini göstərir.
Bəs Azərbacanda həyat yoldaşının sədaqətinə şübhə edən kişilərin sayı nə qədərdir? Bununla bağlı atalıq testi edən bir neçə klinikaya müraciət etdik. Bildirdilər ki, bu statistika konfedensialdır.
Kiçk bir araşdırma zamanı məlum oldu ki, ölkəmizdə atalıq testlərinin qiyməti 150 manatdan 3000 manata qədərir.

HORMON TERAPİYASI: ÇARƏ, YOXSA LAZIMSIZ TREND?

Böyük Britaniyada testosteron reseptlərinin sayı son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə artıb. BBC-nin məlumatına görə, ölkənin səhiyyə nəzarət qurumlarının statistikasında 2021–2024-cü illər arasında bu hormonun təyinində 135 faiz artım qeydə alınıb. Bu artım cinsi aktivliyin ümumi azalması fonunda baş verir. Milli sorğular göstərir ki, 16–44 yaşlı insanlar 1990-cı ildə ayda orta hesabla beş dəfə cinsi əlaqədə olduqları halda, 2010-cu ildə bu rəqəm üçə düşüb.
Mütəxəssislər azalma səbəbləri arasında stress, depressiya, texnologiya istifadəsinin artması, piylənmə və oturaq həyat tərzini göstərir. Uroloqlar bildirir ki, testosteron səviyyəsinin aşağı düşməsi libido azalması ilə əlaqəli ola bilər, lakin bu, bütün hallarda əsas səbəb sayılmır.
Bəzi pasiyentlər hormon terapiyasının enerji və cinsi istəyi bərpa etdiyini desə də, digərləri aqressiya, artıq tüklənmə və əhval dəyişiklikləri kimi yan təsirlərdən şikayət edir. Həkimlər testosteronun yalnız tibbi göstəriş olduqda və nəzarət altında istifadə edilməli olduğunu vurğulayır.

Mənbə: BBC News, 15 fevral 2026

ÖZƏL TİBB MÜƏSSİSƏLƏRİNDƏ DƏ YARDIM ALA BİLƏCƏKLƏR

Milli Məclis onkoloji xidmətlərlə bağlı mühüm qanun dəyişikliyini son oxunuşda qəbul edib. Bununla bağlı "Əhalinin sağlamlığının qorunması haqqında" və "Onkoloji yardım haqqında" qanunlara təklif edilən dəyişikliklər parlamentin yaz sessiyasının plenar iclasında müzakirə edilib.
Layihəyə əsasən, artıq vətəndaşlar yalnız dövlət müəssisələrində deyil, müəyyən şərtlərlə özəl tibb müəssisələrində də onkoloji yardım ala biləcək. Bunun üçün özəl klinikalar “Lisenziyalar və icazələr haqqında” qanunun tələblərinə uyğun olaraq məhz onkoloji yardım üzrə xüsusi lisenziyaya malik olmalıdır.
Hazırda qüvvədə olan qaydalara görə, onkoloji xəstələrə tibbi xidmət yalnız ixtisaslaşmış dövlət tibb müəssisələrində göstərilir və bu xidmətlər dövlət büdcəsi hesabına maliyyələşdirilir. Yeni dəyişiklik pasiyentlərin həkim və tibb müəssisəsi seçimi hüququnun daha geniş təmin olunmasına imkan yaradacaq. Bununla yanaşı, dövlət büdcəsi hesabına göstərilən xidmət mexanizmi qüvvədə qalır.

Tibbi Ərazi Bölmələrini İdarəetmə Birliyinin (TƏBİB) icraçı direktoru Vüqar Qurbanov vəzifəsindən azad edilib.

Sədrin səlahiyyətlərinin icrası onun müavini Anar İsrafilova həvalə olunub. Məlumatı TƏBİB yayıb. 

Hələlik rəsmi qurumlar tərəfindən Vüqar Qurbanovun vəzifədən azad edilməsinin səbəbləri açıqlanmayıb.
Qeyd edək ki, V. Qurbanov 2022-ci ilin sentyabrında TƏBİB-in icraçı direktoru təyin edilmişdi.

DİAQNOSTİKADA YENİ MƏRHƏLƏ

Rusiya Elmlər Akademiyasının Tomsk Milli Tədqiqat Tibb Mərkəzinin alimləri körpələrdə rast gəlinən nadir irsi xəstəlik – spinal əzələ atrofiyasının (SMA) diaqnostikası üçün yeni və yüksək dəqiqlikli PCR testi hazırlayıb. Spinal əzələ atrofiyasının onurğa beynindəki motoneyronların məhvi ilə xarakterizə olunur və əzələlər tədricən zəifləyərək atrofiya ilə nəticələnir. Dünyada bu xəstəlik körpə ölümünün əsas genetik səbəblərindən biri hesab olunur.
Yeni üsul xüsusi laborator analiz — rəqəmsal PCR texnologiyası əsasında işləyir. Bu test eyni anda iki vacib nəticəni yoxlayır: xəstəliyə səbəb olan SMN1 genində problem olub-olmadığını və xəstəliyin nə qədər ağır keçəcəyini göstərən SMN2 geninin sayını.
Alimlər bildirib ki, bu sistem adi analizlərin görə bilmədiyi nadir halları da aşkar edə bilir. Yəni bəzi gizli gen dəyişikliklərini tapmaq mümkündür. Bunun sayəsində səhv nəticələrin sayı azalır və diaqnoz daha dəqiq qoyulur. Üstəlik, bu test yerli istehsal olunduğu üçün xaricdən gətirilən bahalı reagentlərə ehtiyac azalacaq. Bu da o deməkdir ki, analiz daha əlçatan olacaq və ölkədəki bütün yenidoğulmuş körpələr üçün tətbiq edilə bilər.

Alimlərin tədqiqatı *Frontiers in Nutrition* jurnalında dərc olunub və göstərir ki, tərəvəz, meyvə, paxlalılar, tam taxıllar, balıq və zeytun yağına əsaslanan balanslı diyet xroniki böyrək xəstəliyi olan insanlarda böyrək funksiyasının azalmasını ləngidə bilər. Çin alimləri 10 əvvəlki araşdırmanın meta‑analizini apararaq 1073 iştirakçının nəticələrini təhlil ediblər. Analiz göstərib ki, balanslı pəhrizə sadiqlik eGFR (glomerular filtrasiya sürəti) göstəricisinin mülayim yüksəlməsi ilə əlaqəlidir ki, bu da böyrəklərin qanı süzmə və tullantıları çıxarma qabiliyyətinin yaxşılaşması deməkdir. Ən güclü müsbət təsir xəstəliyin yüngül və orta mərhələlərində müşahidə olunub.

Alimlər vurğulayırlar ki, balanslı diyet iltihabı azaldır, ürək‑damar sağlamlığını dəstəkləyir və böyrək funksiyasını qorumağa kömək edir. Xüsusilə zeytun yağı, balıq və tam taxıllardakı antioksidantlar böyrək toxumasının qorunmasına müsbət təsir göstərir.

Lakin qeyd olunur ki, xəstələr qidalanma planını həmişə həkim məsləhəti ilə müəyyən etməlidirlər, çünki bəzi qidalar böyrək xəstələrində kalium və fosfor səviyyələrini artıraraq əlavə risk yarada bilər.

Mənbə: Health.Mail.ru, 13 fevral 2026.

Yeni araşdırma göstərir ki, yaşlı şəxslərdə acqarına maqnezium qəbulu acqarına qan şəkərinin səviyyəsini mülayim şəkildə azalda bilər. Çinli alimlərin *Frontiers in Nutrition* jurnalında dərc olunan tədqiqatında prediabeti və maqnezium çatışmazlığı olan 60–80 yaşlı iştirakçılara 16 həftə ərzində gündə 360 mq maqnezium oksid verilib. Nəticədə acqarına qan şəkərində orta hesabla təxminən 0,5 mmol/L azalma müşahidə olunub.

Lakin digər göstəricilər, o cümlədən HbA1c və insulin müqaviməti baxımından əhəmiyyətli dəyişiklik qeydə alınmayıb. Alimlər bildirirlər ki, maqnezium səviyyəsinin normallaşması qan şəkərinin daha yaxşı tənzimlənməsinə kömək edə bilər, lakin diabetin qarşısını tam almaq üçün daha böyük və uzunmüddətli tədqiqatlara ehtiyac var.

Maqnezium bədəndə minlərlə ferment reaksiyasında iştirak edən vacib mineraldır və təbii şəkildə qoz-fındıq, paxlalılar, yaşıl tərəvəzlər və tam taxıllarda tapılır.

Mənbə: News-Medical.net.

XƏRÇƏNG MƏRHƏLƏSİNSƏ YENİ MƏRHƏLƏ

Avstraliyanın Sidney yaxınlığında yerləşən Liverpool Hospital xəstəxanasında yeni MRT-əsaslı texnologiya tətbiqə verilib ki, bu üsul xərçəng şişlərini "donduraraq" məhv etməyi təmin edir. Yeni prosedur "kriyoablasiya" adlanır və çox incə bir iynə vasitəsilə şiş toxumasına argon qazı ilə çox aşağı temperaturda təsir göstərir. Nəticədə şiş hüceyrələri buz topasına çevrilərək məhv olur və bu zaman sağlam toxumalar qorunur. Bu üsul ənənəvi açıq əməliyyatlardan fərqli olaraq xəstənin bərpasını sürətləndirir və daha az ağrı ilə müşayiət olunur. 

Təcrübələr göstərir ki, bu texnologiya vasitəsilə xəstələr əksər hallarda əməliyyatdan bir gün sonra evə buraxıla bilirlər və ağrı əhəmiyyətli dərəcədə azalır. MRT görüntüləmə sistemi sayəsində həkimlər buzlanmanın yayılmasını real vaxtda izləyə və müalicəni daha dəqiq yönləndirə bilirlər. 

İNANILMAZ UĞUR – ƏMƏLİYYATSIZ XƏRÇƏNG MÜALİCƏSİ 

Yeni MRT-kriyoablasiya texnologiyası tibb sahəsində əhəmiyyətli inkişafa yol açır. Sidney xəstəxanasının mütəxəssisləri bildirirlər ki, bu müalicə üsulu ənənəvi əməliyyatlardan fərqli olaraq cərrahi kəsik olmadan şişi müvəffəqiyyətlə müalicə edə bilir və xəstələrin bərpa müddətini qısaldır. 

Tibb mütəxəssisləri bu texnologiyanın geniş tətbiq üçün perspektivli olduğunu və müxtəlif şiş növlərində də sınaqdan keçirilə biləcəyini vurğulayırlar. Bununla belə, cari mərhələdə müalicənin effektivliyi və təhlükəsizliyi ilə bağlı əlavə elmi tədqiqatlar aparılır. 

ALİMLƏRİN YENİ ARAŞDIRMASI

Amerikalı alimlər yer fıstığının sağlamlıq üçün iki mühüm faydasını müəyyən ediblər. Tədqiqat nəticələrinə görə, bu məhsulun müntəzəm qəbulu yuxu keyfiyyətinin yaxşılaşmasına və ümumi psixoloji vəziyyətin sabitləşməsinə müsbət təsir göstərə bilər. Araşdırma zamanı iştirakçıların qidalanma vərdişləri və yuxu göstəriciləri müqayisə olunub.

Məlum olub ki, rasionunda yer fıstığı olan şəxslərdə daha dərin və fasiləsiz yuxu halları qeydə alınıb. Mütəxəssislər bunu məhsulun tərkibindəki triptofan, maqnezium və sağlam yağ turşuları ilə əlaqələndirirlər. Bu maddələr sinir sisteminin fəaliyyətini tənzimləməyə və sirkadiyal ritmləri dəstəkləməyə kömək edir.

Bununla yanaşı, yer fıstığı ürək-damar sisteminə də faydalı təsir göstərə bilər. Tərkibindəki antioksidantlar və bitki mənşəli zülal ümumi sağlam qidalanma modelinin formalaşmasına dəstək verir. Alimlər bildirirlər ki, nəticələrin daha geniş təsdiqi üçün əlavə elmi tədqiqatlara ehtiyac var.

TƏBİİ MÜALİCƏ MƏNBƏYİ

Qan üçün əhəmiyyətlidir
Gicitikənın tərkibində dəmir, C və K vitaminləri, həmçinin fol turşusu mövcuddur. Bu maddələr qanın tərkibinin yaxşılaşmasına, hemoglobin səviyyəsinin artmasına və qanazlığı riskinin azalmasına kömək edir. Xüsusilə yaz aylarında qəbul edilən gicitika orqanizmi gücləndirir.

İltihabı azaldır və ağrını yüngülləşdirir
Bitki antioksidantlarla zəngindir. Oynaq və əzələ ağrıları zamanı iltihabi prosesləri zəiflədə, revmatik şikayətlərin azalmasına dəstək ola bilər. Müntəzəm istifadəsi orqanizmdə toksinlərin xaric olunmasına yardım edir.

Saç və dəri sağlamlığı
Gicitikən ekstraktı saç köklərini möhkəmləndirir, saç tökülməsini azalda bilər. Dərinin yağ balansını tənzimləyir, sızanaq və qızartıların azalmasına kömək edir.

İmmuniteti gücləndirir
Vitamin və minerallarla zəngin tərkibi immun sisteminin fəaliyyətini dəstəkləyir, mövsümi infeksiyalara qarşı müqaviməti artırır. Gicitika çay və ya həlim şəklində istifadə oluna bilər.

ELMİ ARAŞDIRMALAR QURU ƏRİYİN ORQANİZMƏ TƏSİRİNİ TƏSDİQLƏYİR

Ərik qurusu tərkibində yüksək konsentrasiyada vitaminlər, minerallar, lif və antioksidantlar saxlayan funksional qidadır. Qurudulma prosesi zamanı suyun azalması qida maddələrinin sıxlığını artırır və bu da onun bioloji dəyərini yüksəldir. Son illərdə aparılan elmi araşdırmalar quru ərəyin bir sıra sağlamlıq üstünlüklərini təsdiqləyir.

**HƏZM SİSTEMİ VƏ LİF TƏSİRİ**
Ərik qurusu həm həll olunan, həm də həll olunmayan liflə zəngindir. Bu liflər bağırsaq hərəkətlərini tənzimləyir, qəbizliyin qarşısını alır və bağırsaq mikrobiotasının balansını dəstəkləyir. Tədqiqatlar göstərir ki, kifayət qədər lif qəbulu ürək-damar xəstəlikləri və 2-ci tip diabet riskinin azalması ilə əlaqəlidir.

**ÜRƏK VƏ DAMAR SAĞLAMLIĞI**
Quru ərik kaliumun yaxşı mənbəyidir. Kalium qan təzyiqinin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır, ürək ritmini stabilləşdirir və damarların elastikliyini qoruyur. Müasir kardioloji araşdırmalar kaliumla zəngin qidaların hipertoniyanın profilaktikasında əhəmiyyətini vurğulayır.

**GÖZ VƏ DƏRİ ÜÇÜN ANTİOKSİDANT QORUMA**
Tərkibindəki beta-karoten və vitamin A göz sağlamlığını dəstəkləyir, torlu qişanın funksiyasını qoruyur və yaşla bağlı görmə problemlərinin riskini azalda bilər. Flavonoidlər və fenolik birləşmələr hüceyrələri oksidləşdirici stressdən qoruyaraq xroniki xəstəliklərin inkişaf ehtimalını azaldır.

**QANAZLIĞI VƏ ENERJİ DƏSTƏYİ**
Ərik qurusunda mövcud olan dəmir orqanizmin oksigen daşıma qabiliyyətini yaxşılaşdırır və qanazlığının qarşısının alınmasına kömək edir. Bununla belə, quru meyvələrin şəkər tərkibi yüksək olduğuna görə gündəlik qəbul miqdarı nəzarətdə saxlanmalıdır.

Balanslı rasion çərçivəsində istehlak edildikdə ərik qurusu həm enerji mənbəyi, həm də sağlamlıq üçün dəyərli qida komponentidir.

YENİ ELMİ ARAŞDIRMA

Yeni elmi araşdırma hormonal kontraseptivlərin stres yaşayan qadınlarda ürək-damar xəstəlikləri riskinə fərqli təsir göstərə bildiyini ortaya qoyub. “JAMA Network Open” jurnalında dərc olunan tədqiqatın aparıcı müəllifi, Massaçusets Ümumi Xəstəxanasının Brigham bölməsindən Antonia Seliqovskinin sözlərinə görə, bu sahədə gender və psixi sağlamlıq amilləri uzun müddət diqqətdən kənarda qalıb.
Araşdırmada 31 824 qadının tibbi məlumatları təhlil edilib. Tədqiqatçılar hormonal kontraseptiv istifadəsi ilə ürək-damar xəstəlikləri və dərin ven trombozu riski arasındakı əlaqəni, həmçinin qadınlarda depressiya, təşviş pozuntusu və posttravmatik stres pozuntusu (PTSP) tarixçəsinin rolunu araşdırıb.
Nəticələr göstərib ki, hormonal kontraseptivlər əksər qadınlarda, o cümlədən depressiya və təşviş pozuntusu olanlarda ciddi ürək-damar xəstəlikləri riskinin azalması ilə əlaqəlidir. Alimlər bildirib ki, nəticələr ilkin xarakter daşıyır və bu mövzuda daha geniş klinik araşdırmalar aparmağı planlaşdırır.

YENİ ARAŞDIRMA

Yeni elmi araşdırma analığın qadın beyninin yaşlanmasına müsbət təsir edəcəyini göstərib. “Alzheimer’s & Dementia” jurnalında dərc olunan tədqiqata görə, hamiləlik və xüsusilə uzunmüddətli ana südü ilə qidalandırma menopauzadan sonra qadınlarda daha yüksək koqnitiv göstəricilərlə əlaqələndirilir.
Alimlər ABŞ-da aparılan Women’s Health Initiative çərçivəsində minlərlə postmenopauzal qadının məlumatlarını təhlil edib. Nəticələr göstərib ki, hamiləliklərin ümumi müddətinin artması və ana südü ilə qidalandırma dövrünün uzun olması qlobal düşünmə, verbal və vizual yaddaş göstəricilərinin bir qədər yüksəlməsi ilə bağlıdır. Hər əlavə ana südü ilə qidalandırma ayı koqnitiv test nəticələrində cüzi, lakin müsbət artım yaradıb.
Araşdırmaya əsasən, ən azı 1 ay ana südü verən qadınlar heç vaxt süd verməyənlərlə müqayisədə daha yüksək koqnitiv ballar göstərib. Mütəxəssislər bildirib ki, nəticələr ümidverici olsa da, bunu təsdiqləmək üçün əlavə və daha geniş araşdırmalara ehtiyac var.

MƏQSƏD – TƏHLÜKƏSİZLİYİ ARTIRMAQDIR

Cənubi Koreyada qadınların gecə saatlarında təhlükəsizliyini artırmaq məqsədilə yeni nəqliyyat təşəbbüsü həyata keçirilib. Bir sıra şəhərlərdə yalnız qadınlar üçün nəzərdə tutulan gecə avtobus marşrutları istifadəyə verilib. Bu avtobuslar adi ictimai nəqliyyatın fəaliyyətini dayandırmasından sonra işləyir və əsasən gecə növbəsində işləyən, dərsdən və ya işdən gec qayıdan qadınlara xidmət göstərir.
Yeni marşrutlar təhlükəsizlik baxımından xüsusi texniki avadanlıqlarla təchiz olunub. Avtobusların salonunda videomüşahidə kameraları, fövqəladə hallar üçün həyəcan düymələri quraşdırılıb. Bundan əlavə, bəzi marşrutlarda çalışan personalın xüsusi təlim keçdiyi və sərnişinlərin təhlükəsizliyi ilə yanaşı, psixoloji rahatlığını da təmin etməyə hazır olduğu bildirilir.
Layihənin əsas məqsədi qadınların gecə saatlarında ictimai nəqliyyatdan istifadə zamanı üzləşə biləcəyi riskləri azaltmaq, onların özlərini daha güvənli hiss etməsini təmin etməkdir.

YENİ ARAŞDIRMA

Alimlər eyni soyuqdəymə virusunun bəzi insanlarda ağır, digərlərində isə çox yüngül keçməsinin səbəbini araşdırıb və diqqət mərkəzinə burun selikli qişasının reaksiyası düşüb. Yale Universitetinin alimləri, o cümlədən tədqiqatın rəhbəri doktor Ellen Foksman müəyyən edib ki, rinovirusa qarşı ilkin müdafiə mexanizminin sürəti xəstəliyin gedişatını müəyyən edir.
Araşdırmaya görə, interferon reaksiyası tez işə düşdükdə virusun yayılması məhdudlaşır və infeksiya yalnız az sayda hüceyrəni yoluxdurur. Bu halda insanda ya heç bir simptom olmur, ya da yüngül burun axıntısı ilə kifayətlənir. Lakin bu müdafiə reaksiyası zəiflədikdə və ya gecikdikdə virus daha çox hüceyrəyə yayılır, güclü iltihab və bol selik ifrazı yaranır ki, bu da ağır soyuqdəymə və astma tutmalarına səbəb olur.
Alimlər bu nəticəyə laboratoriyada insan burun hüceyrələrini yetişdirərək və onları rinovirusla yoluxduraraq gəlib.

SİQARET VƏ MİLYONLARLA TALE

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının yeni hesabatına görə, dünyada hər il təxminən 7 milyon xərçəng halının qarşısını almaq mümkündür. Qlobal təhlil göstərir ki, xərçəng hallarının 37 faizi infeksiyalar, qeyri-sağlam həyat tərzi və ətraf mühitin çirklənməsi ilə bağlıdır və bunlar qarşısı alına bilən risklərdir.
Araşdırmaya əsasən, siqaret çəkmək, alkoqol istifadəsi, piylənmə, fiziki passivlik, ultrabənövşəyi şüalanma və hava çirkliliyi xərçəng riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Bundan əlavə, HPV, hepatit virusları və Helicobacter pylori kimi infeksiyalar da xərçəngin əsas səbəbləri sırasındadır.
2022-ci ilin məlumatlarına görə, dünyada 18 milyondan çox xərçəng halının əsas səbəbləri siqaret (3,3 milyon), infeksiyalar (2,3 milyon) və alkoqoldur (700 min). Kişilərdə xərçəngin 45 faizi, qadınlarda isə 30 faizi qarşısı alına bilər. Hesabatda vurğulanır ki, xərçənglə mübarizə tədbirləri ölkə və regionlara uyğun şəkildə aparılmalıdır.

VAKSİN UĞURLU NƏTİCƏLƏR GÖSTƏRİB

ABŞ-da alimlər HİV virusunu ilk dozadan sonra neytrallaşdıra bilən peyvənd prototipi hazırlayıb. Vistar İnstitutunun molekulyar bioloqları tərəfindən yaradılan bu peyvənd primatlar üzərində aparılan sınaqlarda uğurlu nəticə göstərib. Məlumata görə, peyvənd ilk dəfə tətbiq edildikdən sonra immun sistemində nəzərəçarpan neytrallaşdırıcı anticisim reaksiyası müşahidə olunub ki, bu da HİV peyvəndləri sahəsində indiyədək qeydə alınmamış nailiyyətdir.
Tədqiqatçılar bildirib ki, adətən mövcud HİV peyvəndləri yalnız 7–10 dozadan sonra effekt göstərir. Yeni hazırlanmış WIN332 adlı immunogen isə ilk dozadan 3 həftə sonra primatların orqanizmində müxtəlif HİV ştammlarını neytrallaşdıra bilən anticisimlər formalaşıb. İkinci dozadan sonra isə bu anticisimlərin miqdarı əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Alimlər bu nəticələrin gələcəkdə insanlarda HİV-ə qarşı effektiv və daha rahat tətbiq olunan peyvəndin hazırlanmasına ümid yaratdığını vurğulayır.

ÜMUMDÜNYA SƏHİYYƏ TƏŞKİLATI TƏSDİQLƏDİ

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı Hindistanın şərqində yerləşən ştatlardan birində nadir və son dərəcə təhlükəli Nipah virusuna 2 yoluxma halının qeydə alındığını açıqlayıb. Yüksək ölüm faizi ilə seçilən bu virus ilk dəfə Malayziyada aşkar edilib və qızılca ilə eyni virus ailəsinə aiddir. Yoluxma əsasən yarasalar və donuzlar vasitəsilə, eləcə də çiy xurma şirəsi kimi çirklənmiş qida məhsullarının qəbulu zamanı baş verir.
Nipah virusu insandan insana da ötürülə bilər, lakin bu yalnız çox yaxın təmas zamanı mümkündür. Xəstəliyin əlamətləri adətən 4–14 gün ərzində ortaya çıxır və hərarət, baş ağrısı, əzələ ağrıları, qusma və boğaz ağrısı ilə başlayır. Halların böyük hissəsində xəstəlik sürətlə ağırlaşaraq beyin iltihabına və komaya səbəb ola bilir.
Virusun spesifik müalicəsi və ya peyvəndi yoxdur, müalicə əsasən dəstəkləyici tibbi yardımdan ibarətdir. Mütəxəssislər yoluxmanın qarşısının alınmasını əsas tədbir kimi qiymətləndirir. Nipah virusu əsasən Banqladeş, Hindistan və Cənub-Şərqi Asiya ölkələrində rast gəlinir və dünyada olduqca nadir hesab olunur.

AMERİKA ÜRƏK ASSOSİASİYASI

Gec yatmağın ürək və damar sağlamlığı üçün ciddi risklər yaratdığı müəyyən edilib. Yeni araşdırmaya görə, müntəzəm olaraq gec saatlarda yuxuya gedən insanlar infarkt və insultla daha çox üzləşir. Tədqiqat göstərib ki, “gecə aktiv” həyat tərzi sürənlərin ürək-damar xəstəlikləri riski erkən yatanlarla müqayisədə 16 faiz yüksəkdir.
Amerika Ürək Assosiasiyasının jurnalında dərc olunan araşdırmada orta yaşı 57 olan 300 mindən çox yetkin insan iştirak edib. İştirakçıların təxminən 8 faizi özünü “bayquş” tipi kimi xarakterizə edib, yəni gec yatdıqlarını və günün ikinci yarısında daha aktiv olduqlarını bildirib. Alimlər onların çəki, xolesterin, qan şəkəri və təzyiq göstəricilərini, eləcə də həyat tərzini təhlil edib.
Nəticələrə əsasən, gec yatanlarda ürək-damar problemlərinin yayılma ehtimalı 79 faiz daha çox olub. Bu əlaqə xüsusilə qadınlarda daha güclü müşahidə edilib. Mütəxəssislər bunu bioloji saatın – sirkadiyal ritmlərin pozulması ilə izah edib. Gec yatmaq tez-tez qeyri-sağlam qidalanma, siqaret çəkmə və yuxu çatışmazlığı ilə müşayiət olunur ki, bu da ürəyə əlavə yük yaradır.

İLK DƏFƏ

Çinli alimlər kosmosda canlı orqanizmlərin inkişafının mümkünlüyünü sübut edən maraqlı eksperiment həyata keçirib. Çunsin Universitetinin tədqiqatçıları Yer orbitində yerləşən kosmik modulda uğurla kəpənək yetişdirib. Bu barədə “People Daily Online” nəşri məlumat yayıb.
Məlumata görə, kəpənəyin pupası raket ilə orbitə göndərilən xüsusi eksperimental kapsula yerləşdirilib. Təxminən 8,3 kiloqram çəkisi olan modul qapalı mini-ekosistem prinsipi ilə işləyir və içəridə lazımi təzyiq, temperatur və rütubət qorunub saxlanılıb.

Eksperiment nəticəsində kəpənək kosmos şəraitində pupadan çıxaraq normal şəkildə inkişaf edib. Modulun daxilində çəkilən görüntülərdə kəpənəyin yarpaqlar üzərində dincəldiyi və mikroqravitasiya şəraitində qanad çırpdığı müşahidə olunub.
Alimlər bildirib ki, bu nailiyyət təkcə bir həşəratın kosmosda mövcudluğu deyil, gələcəkdə uzunmüddətli kosmik missiyalar üçün mürəkkəb həyat təminatı sistemlərinin yaradılması baxımından mühüm addımdır.

XƏBƏRDARLIQ

Birdəfəlik istifadə üçün nəzərdə tutulan çay paketinin təkrar dəmlənməsinin sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Bunu Rusiya Texnologiya Universiteti dosenti, farmasevtika elmləri namizədi Mariya Zolotaryova açıqlamasında qeyd edib. Onun sözlərinə görə, çay paketinin bir dəfədən artıq istifadə olunması qida zəhərlənməsi riskini artırır.
Mütəxəssis bildirib ki, ilk dəmləmədən sonra paketdə yaranan rütubətli mühit bakteriyaların sürətlə çoxalması üçün əlverişli şərait yaradır. Bu mikroorqanizmlər ishal, ürəkbulanma və qusma kimi xoşagəlməz hallara səbəb olur. Paket yenidən qaynar su ilə dəmlənsə belə, bu, tam sterilizasiya üçün kifayət etmir. Çayın tərkibindəki faydalı maddələrin – polifenolların və kofeinin əsas hissəsi ilk dəmləmə zamanı suya keçir. Təkrar dəmləmə isə faydasız, sadəcə zəif dad və ətirə malik maye verir.
Risk xüsusilə çaya şəkər və ya süd əlavə edildikdə artır, çünki bu maddələr paketdə qalaraq bakteriyaların çoxalmasını sürətləndirir. Ekspert çay paketindən yalnız bir dəfə istifadə etməyi və dərhal qabdan çıxarmağı tövsiyə edir.

SƏHİYYƏ TƏHLÜKƏSİZLİYİ AGENTLİYİ

Böyük Britaniyada vərəm xəstəliyinə yoluxma hallarında kəskin artım qeydə alınıb. Bu barədə “The Daily Express” qəzeti ölkənin Səhiyyə Təhlükəsizliyi Agentliyinin (UKHSA) məlumatlarına istinadən xəbər yayıb. Rəsmi statistikaya əsasən, son bir neçə il ərzində vərəm hallarının sayı nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəlib.
Məlumata görə, 2025-ci ildə Böyük Britaniyada ümumilikdə 5424 vərəm hadisəsi qeydə alınıb ki, bu da 2022-ci ilin göstəricisi ilə müqayisədə təxminən 25 faiz çoxdur. Xəstəliyin pik həddi isə 2024-cü ilə təsadüf edib. Həmin il ölkə üzrə 5480 nəfərdə vərəm aşkarlanıb.
Ən çox yoluxma halları ölkənin şimal-şərq bölgəsində qeydə alınıb. Mütəxəssislərin bildirdiyinə görə, müasir dövrdə vərəm əsasən ağciyərləri zədələyir. Xəstəliyin əsas simptomları arasında uzunmüddətli öskürək, bəzən qanlı bəlğəm, arıqlama və ümumi zəiflik yer alır.
Səhiyyə qurumları əhalini erkən diaqnostika və müalicənin vacibliyi barədə xəbərdar edib, risk qruplarına daxil olan şəxslərə isə mütəmadi tibbi müayinələrdən keçməyi tövsiyə edib.

YENİ ARAŞDIRMA

Yuxu zamanı yastıqdan istifadə etməmək qlaukomanın gedişatını ləngidə bilər. Bu barədə “British Journal of Ophthalmology” jurnalında dərc olunan yeni araşdırmada bildirilib. Alimlər müəyyən edib ki, yastıqsız yatmaq göz daxili təzyiqin azalmasına kömək edir. Məhz bu təzyiqin yüksəlməsi görmə sinirinin zədələnməsi və görmə itkisi üçün əsas risk faktorlarından sayılır.
Tədqiqatda qlaukoma diaqnozu olan 144 nəfər iştirak edib. İştirakçılardan bir qismi başı 20–35 dərəcə qaldıran iki adi yastıqla, digərləri isə tamamilə yastıqsız yatıb. Yuxu zamanı onların göz daxili təzyiqi mütəmadi ölçülüb. Nəticələr göstərib ki, başı qaldırılmış vəziyyətdə yatanlarda göz daxili təzyiq əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlib. Yastıqsız yuxu zamanı isə bu göstərici daha aşağı olub.
Mütəxəssislər bunu hündür yastığın boyun nahiyəsində yerləşən yuxu venasına təzyiq göstərməsi ilə izah edib. Bu hal göz daxili mayenin axınını çətinləşdirir və təzyiqin artmasına səbəb olur. Araşdırma müəllifləri bildirib ki, gecə göz daxili təzyiqin nəzarətdə saxlanılması adətən dərman dozasının artırılması və ya lazer müalicəsi ilə həyata keçirilir. Yastıqdan imtina isə sadə, dərmansız və köməkçi bir üsul kimi erkən mərhələlərdə faydalı ola bilər.

“XOQEVEYK” 27 EVDƏN İBARƏTDİR

Niderlandda yaşlı insanlar, xüsusilə demensiya və Altsheymer xəstəliyindən əziyyət çəkənlər üçün yaradılmış “Xoqeveyk” adlı innovativ kənd modeli dünya miqyasında böyük maraq doğurub. 2009-cu ildə istifadəyə verilən bu xüsusi yaşayış kompleksi adi qocalar evi deyil, klassik kənd və ya şəhər məhəlləsini xatırladır.

Burada küçələr, parklar, mağazalar, restoranlar, teatr və sosial məkanlar mövcuddur. Layihənin əsas məqsədi xəstələrə mümkün qədər normal və mənalı həyat yaşatmaqdır.

Xoqeveyk 16 min kvadratmetrdən çox ərazini əhatə edir və 27 evdən ibarətdir. Hazırda burada ağır demensiya xəstəliyindən əziyyət çəkən təxminən 180 yaşlı insan yaşayır. Onlara 250-yə yaxın peşəkar tibb və qayğı işçisi 24 saat xidmət göstərir. Maraqlısı odur ki, personal tibbi xalat geyinmir və gündəlik həyatın bir hissəsi kimi fəaliyyət göstərir.

Mütəxəssislər bildirib ki, bu model yaşlıların psixoloji və fiziki sağlamlığına müsbət təsir göstərir: onlar daha az dərman qəbul edir, sosial fəallıqları artır və həyat keyfiyyətləri yüksəlir.

Faydalı məsləhət

Bir çox insan açarlarını, telefonunu və ya pul qabını tez-tez itirdiyini düşünərək təşvişə düşür. Lakin alimlərin fikrincə, problem diqqət və yaddaşın kəsişməsində yaranan “nasazlıq” ola bilər.

Harvard Universitetinin psixologiya professoru Daniel L. Şakter bildirib ki, insanlar əşyaları qoyarkən başqa şeylər düşündüyü üçün bu məlumat yaddaşda düzgün kodlanmır.
Yaddaş 3 mərhələdən ibarətdir: kodlaşdırma, saxlama və xatırlama.

Əgər diqqət yetərli deyilsə, sonradan əşyanın harada olduğunu xatırlamaq çətinləşir.

Mütəxəssislər tez-tez istifadə olunan əşyalar üçün sabit yerlər müəyyən etməyi tövsiyə edib.

Məsələn, açarları hər zaman eyni yerə qoymaq zamanla avtomatik vərdişə çevrilir.
Nadir istifadə olunan əşyalar üçün isə onları hara qoyduğunuzu ucadan demək faydalıdır.

Bu üsul diqqəti artırır və yaddaşı gücləndirir. Alimlər bildirib ki, əgər unutqanlıq gündəlik həyata mane olmağa başlayıbsa, həkimə müraciət etmək vacibdir.

MƏDƏALTI VƏZİ ZƏDƏSİ XƏBƏRDARLIĞI

Böyük Britaniyanın Dərman və Səhiyyə Məhsullarını Tənzimləmə Agentliyi (MHRA) arıqlamaq məqsədilə istifadə olunan GLP-1 qrupuna aid inyeksiyalarla bağlı xəbərdarlıq edib. Qurum Wegovy, Ozempic və Mounjaro kimi preparatların nadir hallarda, lakin ciddi nəticələrə səbəb ola bilən kəskin pankreatit — mədəaltı vəzin iltihabı riski daşıdığını açıqlayıb.

MHRA-nın məlumatına görə, əsas əlamətlərə qarın və bel nahiyəsində keçməyən güclü ağrılar, ürəkbulanma və qusma daxildir. Bu simptomlar müşahidə edildikdə dərhal həkimə müraciət edilməsi tövsiyə olunur. Risklə bağlı məlumatlar həm səhiyyə işçiləri, həm də pasiyentlər üçün dərman təlimatlarında yenilənib.

Son dövrlərdə sözügedən preparatlardan istifadə edən şəxslər arasında yüzlərlə kəskin və xroniki pankreatit halı qeydə alınıb. Hazırda bu halların birbaşa dərmanlarla əlaqəsi rəsmi şəkildə təsdiqlənməsə də, nəzarət tədbirləri gücləndirilib. Məlumata görə, son bir il ərzində təxminən 1,6 milyon insan bu preparatlardan istifadə edib.

MHRA vurğulayır ki, GLP-1 preparatları yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edilməli, müalicəyə başlamazdan əvvəl mümkün fayda və risklər ətraflı müzakirə olunmalıdır.

Mənbə: BBC News

KOFEİN DAHA GÜCLÜ TƏSİR GÖSTƏRİR

Böyük kohort tədqiqatları və meta-analizlərin nəticələrinə əsasən, müntəzəm qəhvə istehlakı, xüsusilə kafeinli qəhvə,

dəri melanomasının inkişaf riskinin orta dərəcədə azalması ilə əlaqələndirilir.

Sistematik icmal qəhvə qəbulu ilə melanoma riski arasında tərs əlaqənin mövcudluğunu təsdiqləyib və

bu təsirin kafeinli qəhvədə daha ifadəli olduğu qeyd olunub.

Mütəxəssislər vurğulayır ki, bu nəticələr müşahidə xarakterlidir və günəşdən qorunma,

eləcə də müntəzəm dermatoloji nəzarəti əvəz etmir.

Araşdırma məlumatları "J Natl Cancer Institute" jurnalında dərc olunub. 

RİSKİ KƏSKİN ARTIRIR

Yeni genişmiqyaslı tədqiqat göstərir ki, siqaret çəkməyə 20 yaşdan əvvəl başlamaq ürək tutması, insult və erkən ölüm riskini daha da artırır. Bu risk siqaretin ümumi miqdarı ilə əlaqələndirilən zərərlə müqayisədə ayrıca yüksəlir və erkən yaşda başlayan şəxslərdə daha güclü nikotin asılılığı formalaşa bilər. Araşdırma 9 milyondan çox insanı əhatə edib və erkən başlanan siqaret çəkmənin sağlamlığa mənfi təsirlərini vurğulayır. Tədqiqatçılar siqaretə başlama yaşının ümumi sağlamlıq risklərinin azalmasında əhəmiyyətli rol oynadığını bildirir və xüsusilə gənclərin siqaretdən qorunmasının vacibliyini qeyd edirlər. Bu nəticələr tütünlə mübarizə və ictimai sağlamlıq siyasətlərində yeni prioritetləri ortaya qoyur.

MÖCÜZƏVİ ƏMƏLİYYAT

Çində həkimlər qeyri-adi və yüksək peşəkarlıq tələb edən əməliyyatla zavod işçisinin kəsilmiş əlini xilas edib. İstehsalat qəzası zamanı cənab Cou fırlanan bıçaqlı maşında sol əlini tamamilə itirib. Zədələr çox ağır olduğundan, həkimlər əlin dərhal qoluna birləşdirilməsinin böyük risk daşıdığını bildirib.
Çanşa şəhərində yerləşən Syan’ya Xəstəxanasında doktor Tan Tsyuyinin rəhbərliyi ilə cərrahlar fərqli üsul seçib. Onlar kəsilmiş əli müvəqqəti olaraq Cou-nun sağ baldır nahiyəsinə köçürərək, oradakı qan damarlarına birləşdirib. Məqsəd toxumanın canlı qalmasını təmin etmək və qan dövranını bərpa etmək olub. Həkimlərin sözlərinə görə, bu əməliyyat “zamana qarşı yarış” şəraitində həyata keçirilib.
Təxminən bir aydan sonra Cou-nun qolundakı damarlar və vətərlər sağaldıqdan sonra əl yenidən öz yerinə uğurla köçürülüb. Hazırda xəstə barmaqlarını qismən hərəkət etdirə bilir və reabilitasiya prosesi davam edir. Mütəxəssislər bu hadisəni rekonstruktiv mikrocərrahiyyənin nadir və innovativ uğuru kimi qiymətləndirir.

Yaponlar bilərəkdən "yox olur"

Yaponiyada “dzöxatsu” adlanan sosial fenomen insanları "yox edir". Bu termin “buxarlanmaq” mənasını verir və insanların öz gündəlik həyatlarından tamamilə yoxa silinməsini ifadə edir. Bu şəxslər ailələrini, işlərini və keçmiş kimliklərini səssiz şəkildə tərk edərək yeni həyat qurmağa çalışır. Bu addımın əsas səbəbləri arasında məişət zorakılığı, böyük borclar, iş yerində və ya cəmiyyətdə yaşanan güclü təzyiq göstərilir.
Bu insanlara kömək etmək üçün Yaponiyada “gecə köçürmələri” adlanan xüsusi xidmətlər fəaliyyət göstərir. Həmin şirkətlər müştərilərin əşyalarını gecə saatlarında, diqqət çəkmədən başqa ünvana daşıyır və onların izsiz şəkildə köçməsinə şərait yaradır. Xidmətlər tam məxfi şəkildə həyata keçirilir.
Yaponiyada şəxsi həyatın toxunulmazlığı ilə bağlı qanunlar sərt olduğundan, əksər hallarda ailə üzvləri itkin düşən yaxınlarını tapmaqda çətinlik çəkir. Cinayət şübhəsi olmadıqda, dövlət orqanları axtarışa başlamaq səlahiyyətinə malik olmur. Nəticədə “yox olmaq” anlayışı Yapon cəmiyyətində həm sosial, həm də psixoloji problemlərin dərinliyini göstərir.