ÜMUMDÜNYA SƏHİYYƏ TƏŞKİLATI TƏSDİQLƏDİ

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı Hindistanın şərqində yerləşən ştatlardan birində nadir və son dərəcə təhlükəli Nipah virusuna 2 yoluxma halının qeydə alındığını açıqlayıb. Yüksək ölüm faizi ilə seçilən bu virus ilk dəfə Malayziyada aşkar edilib və qızılca ilə eyni virus ailəsinə aiddir. Yoluxma əsasən yarasalar və donuzlar vasitəsilə, eləcə də çiy xurma şirəsi kimi çirklənmiş qida məhsullarının qəbulu zamanı baş verir.
Nipah virusu insandan insana da ötürülə bilər, lakin bu yalnız çox yaxın təmas zamanı mümkündür. Xəstəliyin əlamətləri adətən 4–14 gün ərzində ortaya çıxır və hərarət, baş ağrısı, əzələ ağrıları, qusma və boğaz ağrısı ilə başlayır. Halların böyük hissəsində xəstəlik sürətlə ağırlaşaraq beyin iltihabına və komaya səbəb ola bilir.
Virusun spesifik müalicəsi və ya peyvəndi yoxdur, müalicə əsasən dəstəkləyici tibbi yardımdan ibarətdir. Mütəxəssislər yoluxmanın qarşısının alınmasını əsas tədbir kimi qiymətləndirir. Nipah virusu əsasən Banqladeş, Hindistan və Cənub-Şərqi Asiya ölkələrində rast gəlinir və dünyada olduqca nadir hesab olunur.

AMERİKA ÜRƏK ASSOSİASİYASI

Gec yatmağın ürək və damar sağlamlığı üçün ciddi risklər yaratdığı müəyyən edilib. Yeni araşdırmaya görə, müntəzəm olaraq gec saatlarda yuxuya gedən insanlar infarkt və insultla daha çox üzləşir. Tədqiqat göstərib ki, “gecə aktiv” həyat tərzi sürənlərin ürək-damar xəstəlikləri riski erkən yatanlarla müqayisədə 16 faiz yüksəkdir.
Amerika Ürək Assosiasiyasının jurnalında dərc olunan araşdırmada orta yaşı 57 olan 300 mindən çox yetkin insan iştirak edib. İştirakçıların təxminən 8 faizi özünü “bayquş” tipi kimi xarakterizə edib, yəni gec yatdıqlarını və günün ikinci yarısında daha aktiv olduqlarını bildirib. Alimlər onların çəki, xolesterin, qan şəkəri və təzyiq göstəricilərini, eləcə də həyat tərzini təhlil edib.
Nəticələrə əsasən, gec yatanlarda ürək-damar problemlərinin yayılma ehtimalı 79 faiz daha çox olub. Bu əlaqə xüsusilə qadınlarda daha güclü müşahidə edilib. Mütəxəssislər bunu bioloji saatın – sirkadiyal ritmlərin pozulması ilə izah edib. Gec yatmaq tez-tez qeyri-sağlam qidalanma, siqaret çəkmə və yuxu çatışmazlığı ilə müşayiət olunur ki, bu da ürəyə əlavə yük yaradır.

İLK DƏFƏ

Çinli alimlər kosmosda canlı orqanizmlərin inkişafının mümkünlüyünü sübut edən maraqlı eksperiment həyata keçirib. Çunsin Universitetinin tədqiqatçıları Yer orbitində yerləşən kosmik modulda uğurla kəpənək yetişdirib. Bu barədə “People Daily Online” nəşri məlumat yayıb.
Məlumata görə, kəpənəyin pupası raket ilə orbitə göndərilən xüsusi eksperimental kapsula yerləşdirilib. Təxminən 8,3 kiloqram çəkisi olan modul qapalı mini-ekosistem prinsipi ilə işləyir və içəridə lazımi təzyiq, temperatur və rütubət qorunub saxlanılıb.

Eksperiment nəticəsində kəpənək kosmos şəraitində pupadan çıxaraq normal şəkildə inkişaf edib. Modulun daxilində çəkilən görüntülərdə kəpənəyin yarpaqlar üzərində dincəldiyi və mikroqravitasiya şəraitində qanad çırpdığı müşahidə olunub.
Alimlər bildirib ki, bu nailiyyət təkcə bir həşəratın kosmosda mövcudluğu deyil, gələcəkdə uzunmüddətli kosmik missiyalar üçün mürəkkəb həyat təminatı sistemlərinin yaradılması baxımından mühüm addımdır.

XƏBƏRDARLIQ

Birdəfəlik istifadə üçün nəzərdə tutulan çay paketinin təkrar dəmlənməsinin sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Bunu Rusiya Texnologiya Universiteti dosenti, farmasevtika elmləri namizədi Mariya Zolotaryova açıqlamasında qeyd edib. Onun sözlərinə görə, çay paketinin bir dəfədən artıq istifadə olunması qida zəhərlənməsi riskini artırır.
Mütəxəssis bildirib ki, ilk dəmləmədən sonra paketdə yaranan rütubətli mühit bakteriyaların sürətlə çoxalması üçün əlverişli şərait yaradır. Bu mikroorqanizmlər ishal, ürəkbulanma və qusma kimi xoşagəlməz hallara səbəb olur. Paket yenidən qaynar su ilə dəmlənsə belə, bu, tam sterilizasiya üçün kifayət etmir. Çayın tərkibindəki faydalı maddələrin – polifenolların və kofeinin əsas hissəsi ilk dəmləmə zamanı suya keçir. Təkrar dəmləmə isə faydasız, sadəcə zəif dad və ətirə malik maye verir.
Risk xüsusilə çaya şəkər və ya süd əlavə edildikdə artır, çünki bu maddələr paketdə qalaraq bakteriyaların çoxalmasını sürətləndirir. Ekspert çay paketindən yalnız bir dəfə istifadə etməyi və dərhal qabdan çıxarmağı tövsiyə edir.

SƏHİYYƏ TƏHLÜKƏSİZLİYİ AGENTLİYİ

Böyük Britaniyada vərəm xəstəliyinə yoluxma hallarında kəskin artım qeydə alınıb. Bu barədə “The Daily Express” qəzeti ölkənin Səhiyyə Təhlükəsizliyi Agentliyinin (UKHSA) məlumatlarına istinadən xəbər yayıb. Rəsmi statistikaya əsasən, son bir neçə il ərzində vərəm hallarının sayı nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəlib.
Məlumata görə, 2025-ci ildə Böyük Britaniyada ümumilikdə 5424 vərəm hadisəsi qeydə alınıb ki, bu da 2022-ci ilin göstəricisi ilə müqayisədə təxminən 25 faiz çoxdur. Xəstəliyin pik həddi isə 2024-cü ilə təsadüf edib. Həmin il ölkə üzrə 5480 nəfərdə vərəm aşkarlanıb.
Ən çox yoluxma halları ölkənin şimal-şərq bölgəsində qeydə alınıb. Mütəxəssislərin bildirdiyinə görə, müasir dövrdə vərəm əsasən ağciyərləri zədələyir. Xəstəliyin əsas simptomları arasında uzunmüddətli öskürək, bəzən qanlı bəlğəm, arıqlama və ümumi zəiflik yer alır.
Səhiyyə qurumları əhalini erkən diaqnostika və müalicənin vacibliyi barədə xəbərdar edib, risk qruplarına daxil olan şəxslərə isə mütəmadi tibbi müayinələrdən keçməyi tövsiyə edib.

YENİ ARAŞDIRMA

Yuxu zamanı yastıqdan istifadə etməmək qlaukomanın gedişatını ləngidə bilər. Bu barədə “British Journal of Ophthalmology” jurnalında dərc olunan yeni araşdırmada bildirilib. Alimlər müəyyən edib ki, yastıqsız yatmaq göz daxili təzyiqin azalmasına kömək edir. Məhz bu təzyiqin yüksəlməsi görmə sinirinin zədələnməsi və görmə itkisi üçün əsas risk faktorlarından sayılır.
Tədqiqatda qlaukoma diaqnozu olan 144 nəfər iştirak edib. İştirakçılardan bir qismi başı 20–35 dərəcə qaldıran iki adi yastıqla, digərləri isə tamamilə yastıqsız yatıb. Yuxu zamanı onların göz daxili təzyiqi mütəmadi ölçülüb. Nəticələr göstərib ki, başı qaldırılmış vəziyyətdə yatanlarda göz daxili təzyiq əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlib. Yastıqsız yuxu zamanı isə bu göstərici daha aşağı olub.
Mütəxəssislər bunu hündür yastığın boyun nahiyəsində yerləşən yuxu venasına təzyiq göstərməsi ilə izah edib. Bu hal göz daxili mayenin axınını çətinləşdirir və təzyiqin artmasına səbəb olur. Araşdırma müəllifləri bildirib ki, gecə göz daxili təzyiqin nəzarətdə saxlanılması adətən dərman dozasının artırılması və ya lazer müalicəsi ilə həyata keçirilir. Yastıqdan imtina isə sadə, dərmansız və köməkçi bir üsul kimi erkən mərhələlərdə faydalı ola bilər.

“XOQEVEYK” 27 EVDƏN İBARƏTDİR

Niderlandda yaşlı insanlar, xüsusilə demensiya və Altsheymer xəstəliyindən əziyyət çəkənlər üçün yaradılmış “Xoqeveyk” adlı innovativ kənd modeli dünya miqyasında böyük maraq doğurub. 2009-cu ildə istifadəyə verilən bu xüsusi yaşayış kompleksi adi qocalar evi deyil, klassik kənd və ya şəhər məhəlləsini xatırladır.

Burada küçələr, parklar, mağazalar, restoranlar, teatr və sosial məkanlar mövcuddur. Layihənin əsas məqsədi xəstələrə mümkün qədər normal və mənalı həyat yaşatmaqdır.

Xoqeveyk 16 min kvadratmetrdən çox ərazini əhatə edir və 27 evdən ibarətdir. Hazırda burada ağır demensiya xəstəliyindən əziyyət çəkən təxminən 180 yaşlı insan yaşayır. Onlara 250-yə yaxın peşəkar tibb və qayğı işçisi 24 saat xidmət göstərir. Maraqlısı odur ki, personal tibbi xalat geyinmir və gündəlik həyatın bir hissəsi kimi fəaliyyət göstərir.

Mütəxəssislər bildirib ki, bu model yaşlıların psixoloji və fiziki sağlamlığına müsbət təsir göstərir: onlar daha az dərman qəbul edir, sosial fəallıqları artır və həyat keyfiyyətləri yüksəlir.

Faydalı məsləhət

Bir çox insan açarlarını, telefonunu və ya pul qabını tez-tez itirdiyini düşünərək təşvişə düşür. Lakin alimlərin fikrincə, problem diqqət və yaddaşın kəsişməsində yaranan “nasazlıq” ola bilər.

Harvard Universitetinin psixologiya professoru Daniel L. Şakter bildirib ki, insanlar əşyaları qoyarkən başqa şeylər düşündüyü üçün bu məlumat yaddaşda düzgün kodlanmır.
Yaddaş 3 mərhələdən ibarətdir: kodlaşdırma, saxlama və xatırlama.

Əgər diqqət yetərli deyilsə, sonradan əşyanın harada olduğunu xatırlamaq çətinləşir.

Mütəxəssislər tez-tez istifadə olunan əşyalar üçün sabit yerlər müəyyən etməyi tövsiyə edib.

Məsələn, açarları hər zaman eyni yerə qoymaq zamanla avtomatik vərdişə çevrilir.
Nadir istifadə olunan əşyalar üçün isə onları hara qoyduğunuzu ucadan demək faydalıdır.

Bu üsul diqqəti artırır və yaddaşı gücləndirir. Alimlər bildirib ki, əgər unutqanlıq gündəlik həyata mane olmağa başlayıbsa, həkimə müraciət etmək vacibdir.

MƏDƏALTI VƏZİ ZƏDƏSİ XƏBƏRDARLIĞI

Böyük Britaniyanın Dərman və Səhiyyə Məhsullarını Tənzimləmə Agentliyi (MHRA) arıqlamaq məqsədilə istifadə olunan GLP-1 qrupuna aid inyeksiyalarla bağlı xəbərdarlıq edib. Qurum Wegovy, Ozempic və Mounjaro kimi preparatların nadir hallarda, lakin ciddi nəticələrə səbəb ola bilən kəskin pankreatit — mədəaltı vəzin iltihabı riski daşıdığını açıqlayıb.

MHRA-nın məlumatına görə, əsas əlamətlərə qarın və bel nahiyəsində keçməyən güclü ağrılar, ürəkbulanma və qusma daxildir. Bu simptomlar müşahidə edildikdə dərhal həkimə müraciət edilməsi tövsiyə olunur. Risklə bağlı məlumatlar həm səhiyyə işçiləri, həm də pasiyentlər üçün dərman təlimatlarında yenilənib.

Son dövrlərdə sözügedən preparatlardan istifadə edən şəxslər arasında yüzlərlə kəskin və xroniki pankreatit halı qeydə alınıb. Hazırda bu halların birbaşa dərmanlarla əlaqəsi rəsmi şəkildə təsdiqlənməsə də, nəzarət tədbirləri gücləndirilib. Məlumata görə, son bir il ərzində təxminən 1,6 milyon insan bu preparatlardan istifadə edib.

MHRA vurğulayır ki, GLP-1 preparatları yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edilməli, müalicəyə başlamazdan əvvəl mümkün fayda və risklər ətraflı müzakirə olunmalıdır.

Mənbə: BBC News

KOFEİN DAHA GÜCLÜ TƏSİR GÖSTƏRİR

Böyük kohort tədqiqatları və meta-analizlərin nəticələrinə əsasən, müntəzəm qəhvə istehlakı, xüsusilə kafeinli qəhvə,

dəri melanomasının inkişaf riskinin orta dərəcədə azalması ilə əlaqələndirilir.

Sistematik icmal qəhvə qəbulu ilə melanoma riski arasında tərs əlaqənin mövcudluğunu təsdiqləyib və

bu təsirin kafeinli qəhvədə daha ifadəli olduğu qeyd olunub.

Mütəxəssislər vurğulayır ki, bu nəticələr müşahidə xarakterlidir və günəşdən qorunma,

eləcə də müntəzəm dermatoloji nəzarəti əvəz etmir.

Araşdırma məlumatları "J Natl Cancer Institute" jurnalında dərc olunub. 

RİSKİ KƏSKİN ARTIRIR

Yeni genişmiqyaslı tədqiqat göstərir ki, siqaret çəkməyə 20 yaşdan əvvəl başlamaq ürək tutması, insult və erkən ölüm riskini daha da artırır. Bu risk siqaretin ümumi miqdarı ilə əlaqələndirilən zərərlə müqayisədə ayrıca yüksəlir və erkən yaşda başlayan şəxslərdə daha güclü nikotin asılılığı formalaşa bilər. Araşdırma 9 milyondan çox insanı əhatə edib və erkən başlanan siqaret çəkmənin sağlamlığa mənfi təsirlərini vurğulayır. Tədqiqatçılar siqaretə başlama yaşının ümumi sağlamlıq risklərinin azalmasında əhəmiyyətli rol oynadığını bildirir və xüsusilə gənclərin siqaretdən qorunmasının vacibliyini qeyd edirlər. Bu nəticələr tütünlə mübarizə və ictimai sağlamlıq siyasətlərində yeni prioritetləri ortaya qoyur.

MÖCÜZƏVİ ƏMƏLİYYAT

Çində həkimlər qeyri-adi və yüksək peşəkarlıq tələb edən əməliyyatla zavod işçisinin kəsilmiş əlini xilas edib. İstehsalat qəzası zamanı cənab Cou fırlanan bıçaqlı maşında sol əlini tamamilə itirib. Zədələr çox ağır olduğundan, həkimlər əlin dərhal qoluna birləşdirilməsinin böyük risk daşıdığını bildirib.
Çanşa şəhərində yerləşən Syan’ya Xəstəxanasında doktor Tan Tsyuyinin rəhbərliyi ilə cərrahlar fərqli üsul seçib. Onlar kəsilmiş əli müvəqqəti olaraq Cou-nun sağ baldır nahiyəsinə köçürərək, oradakı qan damarlarına birləşdirib. Məqsəd toxumanın canlı qalmasını təmin etmək və qan dövranını bərpa etmək olub. Həkimlərin sözlərinə görə, bu əməliyyat “zamana qarşı yarış” şəraitində həyata keçirilib.
Təxminən bir aydan sonra Cou-nun qolundakı damarlar və vətərlər sağaldıqdan sonra əl yenidən öz yerinə uğurla köçürülüb. Hazırda xəstə barmaqlarını qismən hərəkət etdirə bilir və reabilitasiya prosesi davam edir. Mütəxəssislər bu hadisəni rekonstruktiv mikrocərrahiyyənin nadir və innovativ uğuru kimi qiymətləndirir.

Yaponlar bilərəkdən "yox olur"

Yaponiyada “dzöxatsu” adlanan sosial fenomen insanları "yox edir". Bu termin “buxarlanmaq” mənasını verir və insanların öz gündəlik həyatlarından tamamilə yoxa silinməsini ifadə edir. Bu şəxslər ailələrini, işlərini və keçmiş kimliklərini səssiz şəkildə tərk edərək yeni həyat qurmağa çalışır. Bu addımın əsas səbəbləri arasında məişət zorakılığı, böyük borclar, iş yerində və ya cəmiyyətdə yaşanan güclü təzyiq göstərilir.
Bu insanlara kömək etmək üçün Yaponiyada “gecə köçürmələri” adlanan xüsusi xidmətlər fəaliyyət göstərir. Həmin şirkətlər müştərilərin əşyalarını gecə saatlarında, diqqət çəkmədən başqa ünvana daşıyır və onların izsiz şəkildə köçməsinə şərait yaradır. Xidmətlər tam məxfi şəkildə həyata keçirilir.
Yaponiyada şəxsi həyatın toxunulmazlığı ilə bağlı qanunlar sərt olduğundan, əksər hallarda ailə üzvləri itkin düşən yaxınlarını tapmaqda çətinlik çəkir. Cinayət şübhəsi olmadıqda, dövlət orqanları axtarışa başlamaq səlahiyyətinə malik olmur. Nəticədə “yox olmaq” anlayışı Yapon cəmiyyətində həm sosial, həm də psixoloji problemlərin dərinliyini göstərir.

YENİ KƏŞF: BİR GEN XƏSTƏLİYİ NECƏ BAŞLADIR?

Alimlər bağırsağın xroniki iltihabi xəstəliklərinin yaranmasında mühüm rol oynayan genetik səbəbi müəyyən ediblər. Araşdırmalara görə, PTPN2 adlı genin funksiyasının pozulması bağırsaq divarının qoruyucu mexanizmini zəiflədir. Normal şəraitdə bu gen immun sistemi tənzimləyir və zərərli bakteriyaların bağırsaq hüceyrələrinə daxil olmasının qarşısını alır.

Lakin genetik pozuntu zamanı bağırsaqda yaşayan bəzi patogen bakteriyalar hüceyrələrə daha asan yapışır və iltihabi proses başlayır. Bu hal xüsusilə Kron xəstəliyi və xoralı kolit kimi ağır bağırsaq xəstəliklərinin inkişaf riskini artırır. Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu kəşf gələcəkdə genetik risk daşıyan şəxslər üçün daha dəqiq diaqnostika və hədəfli müalicə üsullarının hazırlanmasına imkan yarada bilər.

Mənbə: Health.mail.ru

TİBBİ PROBLEMİN QƏRİBƏ HƏLLİ

Bəzi ölkələrdə həddən artıq çəkisi olan pasiyentlər standart xəstəxana avadanlıqlarının texniki imkanları səbəbindən KT və MRT müayinələrini adi tibb müəssisələrində etdirə bilmirlər. Mütəxəssislərin bildirdiyinə görə, peşəkar tibbi görüntüləmə cihazlarının əksəriyyəti 450–650 funt (təxminən 200–295 kiloqram) çəkiyə qədər nəzərdə tutulub. Bu həddi aşan xəstələr isə bəzən zooparklarda və ya baytarlıq klinikalarında istifadə olunan, iri heyvanlar üçün dizayn edilmiş avadanlıqlara yönləndirilir.
Texniki baxımdan bu yanaşma tibbi ehtiyacı qarşılasa da, bir çox pasiyent üçün psixoloji baxımdan ağır nəticələr doğurur. Xəstələr bu təcrübəni motivasiyaedici deyil, alçaldıcı və damğalayıcı hesab edirlər. Səhiyyə üzrə ekspertlər vurğulayırlar ki, məsələ fərdi uğursuzluq deyil, səhiyyə sistemində mövcud olan ciddi xidmət boşluğunu üzə çıxarır. Onların fikrincə, artan piylənmə göstəriciləri fonunda xəstəxanaların texniki imkanları yenilənməli və bütün pasiyentlər üçün bərabər tibbi çıxış təmin edilməlidir.
MƏNBƏ: mech.eng.world

1 AY ƏRZİNDƏ PASİYENTLƏRİN 50 FAİZİNDƏ TAM REMİSSİYA

ABŞ-ın Stanford Universitetində aparılan yeni klinik tədqiqat depressiyanın müalicəsində ciddi dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. Alimlər qeyri-invaziv beyin stimulyasiyası metodu olan SAINT (Stanford Accelerated Intelligent Neuromodulation Therapy) terapiyasının müalicəyə davamlı depressiyadan əziyyət çəkən xəstələrdə yüksək effektivlik göstərdiyini açıqlayıblar.

Araşdırmaya əsasən, cəmi beş gün ərzində tətbiq olunan bu üsul beynin emosiyaların tənzimlənməsində mühüm rol oynayan sahələrinə fərdi şəkildə hesablanmış maqnit impulsları ötürür. Klassik transkranial maqnit stimulyasiyasından fərqli olaraq, SAINT terapiyası hər pasiyentin beyin xəritəsinə uyğunlaşdırılır ki, bu da müalicənin təsir gücünü artırır.

Nəticələrə görə, terapiya alan pasiyentlərin təxminən 50 faizində bir ay ərzində tam remissiya müşahidə olunub, bir çoxunda isə simptomların əhəmiyyətli dərəcədə azalması qeydə alınıb. Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu üsul psixiatriyada daha sürətli, fərdiləşdirilmiş və dərmansız müalicə imkanlarının genişlənməsinə yol aça bilər.

Mənbə: CNN

DÜNYA MİQYASINDA ƏRZAQLAR GERİ ÇAĞIRLIR

Dünyanın aparıcı süd məhsulları istehsalçıları Nestlé, Danone və Lactalis körpə süd qarışıqlarında cereulide toksininin aşkarlanması səbəbindən genişmiqyaslı geri çağırma prosesinə başlayıb. Tədqiqatlar çirklənmənin premium süd qarışıqlarında istifadə edilən ARA yağının Çindəki tək bir təchizatçıdan qaynaqlandığını göstərir. Lactalis 18 ölkədə satılan Picot markalı altı partiyanı bazardan yığışdırıb. Nestlé isə 60-dan çox ölkəni əhatə edən ən böyük geri çağırmalarından birini həyata keçirib.

Danone isə Singapur Qida Agentliyinin tələbi ilə Tailandda istehsal olunan bir partiyanı bazara çıxmadan geri çağırıb. Şirkət məhsulların təhlükəsiz olduğunu, geri çağırmanın ehtiyat tədbiri olduğunu açıqlayıb. Nestlé isə geri çağırmanın könüllü həyata keçirildiyini və uşaq sağlamlığının prioritet olduğunu bildirir.

Lakin istehlakçı hüquqlarını müdafiə edən təşkilatlar məlumatın gecikdirildiyini iddia edir. Onlar Nestlé-nin çirklənməni dekabr 2025-də təsdiq etdiyini, lakin ictimaiyyətə xəbər verilməsinin yanvar 2026-a qədər uzandığını bildirirlər. Şirkət isə izahat verərək xəstələnmə hallarının qeydə alınmadığını və izlenebilirliyin təmin edildiyini qeyd edib.

Bu vəziyyət, valideynlər arasında narahatlıq yaradıb və təkcə təhlükəsizlik yox, həm də istehlakçı məlumatlandırmasının sürəti məsələsini gündəmə gətirib.

AZİZ SANCAR: “İKİ İL LAZIMDIR”

Nobel mükafatı laureatı Prof. Dr. Aziz Sancar beyin şişlərinin müalicəsinə yönələn tədqiqatların insanlarda tətbiq olunması üçün ən azı iki il vaxt lazım olduğunu açıqlayıb. O, laboratoriya və heyvan təcrübələrində əldə olunan nəticələrin ümidverici olduğunu, lakin bu nailiyyətlərin müalicəyə çevrilməsi üçün geniş klinik sınaqların keçirilməsinin vacib olduğunu vurğulayıb.

Sancar və komandası temozolomid (TMZ) ilə “EdU” adlı maddəni birləşdirərək şiş hüceyrələrinin bölünməsini zəiflətməyi hədəfləyir. Alimlər bildirir ki, bu kombinasiyanın beyin şişində proliferasiyanı azaltmaq potensialı var, lakin indiki mərhələdə nəticələr yalnız sınaq təcrübələrinə əsaslanır. İnsanlarda istifadəsi üçün əlavə təhlükəsizlik və effektivlik testləri tələb olunur.

Sancar tədqiqatın klinik mərhələyə keçməsi üçün dərman dozalarının müəyyənləşdirilməsi, yan təsirlərin qiymətləndirilməsi və uzunmüddətli nəticələrin izlənməsinin zəruri olduğunu deyib. O, bunun üçün ən azı iki il müddətinin lazım olduğunu bildirib.

Bu açıqlama, beyin şişi xəstələri və onların yaxınları üçün ümidverici olsa da, hələ real müalicə kimi istifadəyə verilməsinin zaman tələb etdiyini göstərir. Sancarın sözlərinə görə, tədqiqatın müvəffəqiyyətli olması üçün beynəlxalq standartlara uyğun klinik sınaqların aparılması əsas şərtdir.

EKOLOJİ HƏLL - ŞAM AĞACINDAN İSTİFADƏ EDİLİR
Finlandiyanın Oulu Universitetinin alimləri içməli və tullantı sularında qalan antibiotik və digər dərman qalıqlarını effektiv şəkildə aradan qaldıran yeni üsul təklif edib. Təcrübələr göstərir ki, şam ağacının qabığı əsasında hazırlanmış təmizləmə materialı bu zərərli maddələri sudan çıxarmaqda çox səmərəlidir.
Tədqiqatda qabıq əvvəlcə maqnetit ilə modifikasiya olunur — bu, materialın sudan daha asan ayrılmasına imkan verir. Hazırlanmış filtr vasitəsilə keçən tullantı suda antibiotiklər, antidepresantlar, ağrı kəsicilər və təzyiq dərmanlarının qalıqlarının bir çoxu təmizlənib. Hazırda tullantı suların təmizlənməsi üçün mövcud texnologiyalar dərman qalıqlarını tam çıxara bilmir və bu qalıqlar ətraf mühitə daxil olaraq antibiotik müqavimətinin artmasına səbəb olur.
Alimlərin sözlərinə görə şam ağacının qabığı kimi təbii materialların bu məqsədlə istifadəsi həm iqtisadiyyat prinsiplərinə uyğundur, həm də tullantı materiallarının yararlı məhsula çevrilməsinə imkan verir.

“SUİCİDE POD” İXTİRAÇISI İZAH EDİR
Avstraliyalı həkim və evtanaziya üzrə ixtiraçı Philip Nitschke iddia edir ki, yaxın gələcəkdə süni intellekt (AI) insanların öz həyatını sonlandırmaq barədə qərar vermək qabiliyyətini qiymətləndirmək üçün ənənəvi psixiatrların yerini tutmalıdır. O, bu fikri Sarco adlı mübahisəli “suicide pod”un yaradıcısı kimi açıqlayıb.
Nitschke bildirir ki, hal-hazırda bəzi ölkələrdə köməkçi intihar üçün insanın psixi qabiliyyəti psixiatrlar tərəfindən qiymətləndirilir, lakin bu proses ardıcıl və etibarlı deyil. Onun fikrincə, AI vasitəsilə yaradılmış avatar həmin qabiliyyəti daha obyektiv müəyyən edə bilər və sınaqdan keçən insanlara prosesi aktivləşdirmək üçün 24 saatlıq pəncərə verə bilər. Nitschke bu təşəbbüsü belə əsaslandırır: həkimlərin qərarları bəzən fərqli baxışlara əsaslanır və süni intellekt “neytral” qiymətləndirmə verə bilər.
Bu yanaşma etik, hüquqi və tibbi dairələrdə mübahisələrə səbəb olub. Tənqidçilər inancları, təhlükəsizlik məsələləri və süni intellektin belə kritik qərarları verməsinin təhlükəli olacağını vurğulayırlar.

HƏKİM XƏBƏRDARLIQ EDİR
Bir çox insan yoqurt qabında yaranan mayeni görən kimi məhsulu yararsız hesab edərək zibilə atır. Lakin britaniyalı ümumi praktik həkim Amir Han bu vərdişin səhv olduğunu bildirib. Onun sözlərini “Surrey Live” nəşri yayımlayıb.
Həkim qeyd edib ki, yoqurtdan ayrılan bu şəffaf maye təhlükəli deyil, əksinə, sağlamlıq üçün olduqca faydalıdır. Mütəxəssis izah edib ki, bu maye zərdabdır və yoqurtun ən dəyərli maddələrinin böyük hissəsini özündə cəmləyir. Zərdabın tərkibində zülal, kalsium, kalium və B qrup vitaminləri mövcuddur. Bu maddələr isə xüsusilə bağırsaq sağlamlığı üçün mühüm rol oynayır.
Amir Han insanlara bu mayeni nə kanalizasiyaya tökməməyi, nə də yoqurtu atmağı tövsiyə edib. Onun fikrincə, yoqurtu sadəcə qarışdıraraq istehlak etmək kifayətdir.

ALİMLƏR İDDİA EDİR
Yeni elmi araşdırma kişilərin cinsi istəyi ilə bağlı mövcud olan təsəvvürləri alt-üst edib. Estoniyanın Tartu Universitetinin alimləri müəyyən edib ki, kişilərdə libido gənclik dövründə deyil, əsasən orta yaşa qədər artmağa davam edir və pik nöqtəsinə təxminən 40 yaşda çatır. Tədqiqatın nəticələri “Scientific Reports” jurnalında dərc olunub.
Araşdırma çərçivəsində 20–84 yaş aralığında olan 67 mindən çox insanın məlumatları təhlil edilib. Alimlərin fikrincə, sosial, psixoloji və şəxsi münasibətlər kimi faktorlar libidoya azı hormonlar qədər təsir göstərir.
Tədqiqatın həmmüəllifi, professor Toyvo Aavik bildirib ki, istək insanın münasibətlərindən, həyat məmnunluğundan və sosial mühitindən güclü şəkildə asılıdır. Maraqlıdır ki, bəzi peşə sahiblərində, hərbçilər, sürücülər, zavod operatorları və yüksək vəzifəli rəhbərlərdə libido daha yüksək qeydə alınıb. Araşdırmada qadınlarla bağlı nəticələr isə fərqli olub. Qadınlarda cinsi istək əsasən 20–30 yaşlarında zirvəyə çatır və 50 yaşdan sonra azalır.
Mütəxəssislər bildirib ki, cinsi istək hər iki cins üçün fərdi xüsusiyyətlərdən asılıdır.

GƏLƏCƏYİN PROTEİN MƏNBƏYİ
Yosunlar gələcəkdə protein tələbatını qarşılayacaq, eyni zamanda planetimizə əlavə yük yaratmayacaq mənbə kimi təqdim olunub. Almaniyalı tədqiqatçılar tərəfindən “Nutrients” jurnalında dərc olunan son araşdırmada, yosunun tərkibində olan proteinin qida baxımından tam dəyərli və sağlamlıq üçün faydalı mənbə olduğu qiymətləndirilib.
Tədqiqatlar göstərib ki, yosunlar metabolizm, əzələ sağlamlığı, ürək-damar sistemi və immunitet üçün faydalıdır. Xüsusilə omega-3 yağ turşuları ilə zəngin olmaları balıq yeməyənlər üçün vacib alternativdir. Əzələ protein sintezini stimullaşdırır, lipid profilini yaxşılaşdıra və iştahı tənzimləyə bilər. Spirulina və Chlorella kimi mikroyosunlar yüksək proteinlə zəngindir və bütün vacib amin turşularını təmin edir. Onlar az torpaq və su tələb edir, böyümə zamanı karbon qazını udur.
Buna baxmayaraq, uzunmüddətli təsirlər və optimal dozalar hələ də araşdırılmalıdır. Yosunlar gələcəkdə yüksək keyfiyyətli və davamlı protein mənbəyi olaraq qida sistemində əhəmiyyətli rol oynaya bilər.

ŞOK ARAŞDIRMA
Britaniyalı alimlərin apardığı yeni araşdırma ev heyvanının ölümü insanlarda illərlə davam edən ciddi psixi pozuntulara yol açdığını göstərib.
"PLOS One" elmi jurnalında dərc olunan tədqiqat göstərib ki, ev heyvanını itirən biri bu ağrını ən yaxın dostunun və ya qohumunun ölümü ilə eyni dərəcədə ağır yaşayır. 975 nəfər arasında keçirilən sorğu nəticəsində məlum olub ki, iştrakçıların 7,5%-də uzunmüddətli Yas Pozuntusu (UYP) diaqnozu müşahidə olunub. Bu rəqəm dostunu (9,1%) və ya bacı-qardaşını (8,9%) itirənlərin göstəricilərinə olduqca yaxındır.
İrlandiyanın Meynut Universitetinin psixologiya professoru Filip Haylend bildirib ki, bu itkini yaşayan insanlar dərin ümidsizlik, emosional uyuşma və gündəlik işləri yerinə yetirə bilməmək kimi simptomlarla üzləşir.
Ekspertlər xəbərdarlıq edir ki, bu cür itki yaşayan şəxslərə peşəkar psixiatrik yardımın göstərilməməsi onların həyat keyfiyyətini pisləşdirə bilər.

ARAŞDIRMA NƏTİCƏLƏRİ MÜZAKİRƏ MÖVZUSUNA ÇEVRİLDİ 

Ailədə uşaqların doğulma ardıcıllığının onların gələcək həyatına ciddi təsir göstərdiyi barədə yeni araşdırmalar maraqlı faktlar ortaya qoyub.
Alman tədqiqatçılarının 2014-cü ildə apardığı tədqiqatlara görə, ailənin ilk övladları bacı-qardaşları arasında orta hesabla daha yüksək IQ səviyyəsinə malik olur. Araşdırma “Proceedings of the National Academy of Sciences” jurnalında dərc olunub. Statistik göstəricilərə əsasən astronavtların 91 faizi, ABŞ prezidentlərinin 53 faizi və Harvard Universiteti tələbələrinin təxminən 80 faizi ailənin ilk uşaqlarıdır. Mütəxəssislər bunu valideynlərin ilk övlada daha çox vaxt ayırması, daha ciddi nəzarət və təhsil verməsi ilə izah edib. İlk uşaqlar adətən liderlik xüsusiyyətləri ilə seçilir və rəhbər vəzifələrə daha tez yüksəlir. Lakin bu üstünlüklərin mənfi tərəfi də var.
Araşdırmalar göstərib ki, ilk övladlar yüksək qan təzyiqi və piylənmə kimi sağlamlıq problemləri ilə daha çox üzləşir. Alimlərin fikrincə, ailə daxilində artan məsuliyyət və psixoloji təzyiq bu riskləri artırır.

YUXU, YEMƏK VƏ HƏRƏKƏT
Gündəlik həyatda edilən çox kiçik dəyişikliklər insan ömrünü uzada bilər. “The Lancet” jurnalında dərc olunan 2 yeni araşdırmaya görə, cəmi 5 dəqiqə əlavə fiziki aktivlik, daha az oturaq həyat tərzi və yuxu rejimində düzəlişlər ölüm riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.
Tədqiqatlar göstərib ki, gündə 5 dəqiqə orta tempdə yerimək belə ümumi ölüm riskini təxminən 10 faiz azaldır. Fiziki aktivliyin on dəqiqəyə çatdırılması bu göstəricini 15 faizə qədər yüksəldə bilər. Az hərəkətli insanlar üçün isə əlavə 5 dəqiqə aktivlik ölüm riskinin 6 faiz azalması ilə əlaqələndirilib. Bundan əlavə, gündəlik oturaq vaxtın 30–60 dəqiqə azaldılması da ölüm hallarının 7–13 faiz azalmasına kömək edir.
Araşdırma Norveç, İsveç, ABŞ və Böyük Britaniyada 135 mindən çox insanın 8 il ərzində izlənməsi əsasında aparılıb. Alimlər vurğulayıb ki, bu dəyişikliklər ÜST-nin tövsiyə etdiyi yüksək aktivlik hədəflərinə çata bilməyən insanlar üçün daha real və əlçatandır.
İkinci araşdırma isə yuxu və qidalanmanın roluna diqqət çəkib. Gündə əlavə 5 dəqiqə yuxu və tərəvəz qəbulu ömrü bir ilə qədər uzada bilər. Sağlam vərdişlərin birləşməsi isə ömrü doqquz ildən çox artırmaq potensialına malikdir.

Nə etməli? Professorun məsləhətləri

Hazırda tənəffüs yollarının virus infeksiyaları – qrip və qripəbənzər xəstəliklər
geniş yayılmışdır. Bir çox hallarda bu xəstəliklərə dəqiq diaqnoz qoyula bilmir, ona
görə də ümumiləşdirilmiş adla tənəffüs yollarının virus infeksiyaları adı altında
müalicə olunur. Xüsusən uşaqlarda, eləcə də ahıl yaşlı insanlarda və müxtəlif
səbəblərdən orqanizmin müdafiə qabiliyyəti zəifləmiş insanlarda bu xəstəliklər daha
ağır gedişə malik olub fəsadlaşmalarla nəticələnir.

Müsahibimiz tibb elmləri doktoru, professor, Asiya Elmlər Akademiyasının
həqiqi üzvü Akif Qurbanovdur.

- Hazırda virus infeksiyaları geniş yayılıb.
Onların orqanizmə nə kimi təsiri ola bilər və bu barədə sizin tövsiyələriniz nədir?

Bəli, virus infeksiyaları yenidən geniş yayılıb və insanlar bədən müqavimətini
gücləndirmək üçün müxtəlif üsullara əl atırlar. Xəstəliyin ilk dövrlərində zökəm əlamətləri,
öskürək, yüksək hərarət, əzələ və baş ağrıları, yorğunluq kimi hallara çox rast gəlinir. Lakin
virus infeksiyaları yalnız bu əlamətlərlə kifayətlənmir, onlar ciddi sistemli iltihabi və
immun reaksiyalara səbəb ola bilər. Məsələn, respirator viruslar epitel hüceyrələrini
zədələyir, tənəffüs yollarında iltihabi proses yaradır və bəzən bronxit, pnevmoniya kimi
ağırlaşmalara yol aça bilər. Bundan əlavə, virus infeksiyaları bəzən sitokin fırtınasını
tətikləməklə sistemli iltihab reaksiyası törədərək orqanların funksiyalarını zədələyə bilər.
Viruslar immuniteti zəiflədə bilər, bu da bakterial infeksiyaların qoşulma riskini artırır. Bu
səbəbdən virus infeksiyalarında tək simptomları aradan qaldırmaq kifayət deyil, immun
sistemini dəstəkləmək də vacibdir.

- Sizin fikrinizcə, insanlar nə etməlidirlər ki, bu kimi fəsadlardan uzaq
olsunlar?

- Bu hallarda yüksəkdozalı vitamin C immun sisteminə təsir edərək virus
infeksiyalarının profilaktika və müalicəsində olduqca əhəmiyyətlidir. Yüksəkdozalı vitamin
C immun hüceyrələrin aktivliyini normallaşdıraraq interferon sintezini artırmaqla virus və
bakteriyalara qarşı müdafiəni artırır, antioksidant təsir göstərir. Beləliklə, yüksəkdozalı
vitamin C orqanizmin antiviral müdafiə mexanizmlərini stimullaşdırır, sərbəst radikalları
neytrallaşdırır və virusun hüceyrələrə verdiyi zərərləri azaltmağa kömək edir.
Qeyd etmək istərdim ki, Covid-19 kimi ciddi respirator virus infeksiyasının tuğyan
etdiyi zaman yüksəkdozalı vitamin C sitokin fırtınasının yaratdığı oksidativ stresi
azaltmaqla, immun cavabı tənzimləyib, fəsadlaşmaları minimuma endirərərək xeyli insan
həyatın xilas etmişdir. Öz effektini sübut etdiyinə görə yüksəkdozalı vitamin C (7,5 qram,
50 ml-lik venadaxili infuziya məhlulu) dünyada, eləcə də Azərbaycanda Covid-19
xəstəliyinin müalicə protokoluna daxil edilmişdir. Bu protokola əsasən yüksəkdozalı
vitamin C gündəlik venadaxili infuziya şəklində 5 gün müddətində təyin edilir.
Hazırda müşahidə olunan respirator virus infeksiyaları Covid-19 qədər zədələyici
deyil və yüksəkdozalı vitamin C orqanizmin antiviral müdafiəsini gücləndirərək
simptomları daha tez, effektiv azaltmağa və bərpa prosesini sürətləndirməyə kömək edir.
Hesab edirik ki, tənəffüs yollarının virus infeksiyalarının müalicəsində yüksəkdozalı
vitamin C gündəlik venadaxili infuziya şəklində 3 gün müddətində təyin edilməsi kifayətdir.

 Virus infeksiyasında antibiotiklər əvəzinə yüksəkdozalı vitamin C
istifadəsi nə dərəcədə məqsədəuyğundur?

Virus infeksiyaları antibiotiklərlə müalicə olunmur, çünki antibiotiklər yalnız
bakteriyalara təsir edir. Virus infeksiyaları zamanı antibiotik qəbulu immuniteti zəiflədə
bilər və əlavə stress yaradır. Yüksəkdozalı vitamin C isə antioksidant və
immunomodulyator xüsusiyyətləri hesabına orqanizmin müdafiəsini dəstəkləyərək
virusların çoxalmasını ləngidir, həm də iltihabi prosesləri zəiflədir.

 Yüksəkdozalı vitamin C yalnız respirator virus infeksiyalarında istifadə
olunur, yoxsa başqa hallarda da faydalıdır?

Yüksəkdozalı vitamin C çoxşaxəli təsir göstərir və yalnız respirator virus
infeksiyasında deyil, digər hallarda da faydalıdır. Məsələn, orqanizmdə ömür boyu
saxlanılmaqla vaxtaşırı aktivləşən herpesvirus infeksiyalarında (sadə herpes,
sitomeqalovirus infeksiyası, infeksion mononukleoz, qurşaqlı uçuq, xroniki yorğunluq
sindromu və s.) yüksəkdozalı vitamin C virusun orqanizmdə replikasiyasını zəiflədir və
zədələnmiş hüceyrələrin bərpasını sürətləndirir. Allergik və iltihabi proseslərdə antioksidant
xüsusiyyəti sayəsində reaktiv oksigen radikallarını neytrallaşdırır, immun cavabı
tənzimləyir və allergiya əlamətlərini zəiflədir. Hətta xərçəng xəstəliyinin kompleks
konservativ müalicəsində onun effektivliyi elmi tədqiqatlarla sübut edilmişdir.
Ümumiyyətlə, iltihabi proseslərlə əlaqəli istənilən patologiyalarda sərbəst radikalların
yüksəkdozalı vitamin C ilə neytrallaşdırılması hüceyrə zədələnmələrini azaltmaqla
xəstəliyin daha tez və fəsadlaşmalar olmadan sağalmasını təmin edir.

ARAŞDIRMA
Amerikalı alimlər yaşlı insanlarda düşünmə sürətini zəiflədən amili müəyyən edib. “Sleep Health” jurnalında dərc olunan araşdırmaya görə, gecə yuxusunun tez-tez bölünməsi ümumi yuxu müddəti normal olsa belə, növbəti gün idrak sürətinin azalmasına səbəb olur.
Tədqiqat “Einstein Aging Study” layihəsi çərçivəsində aparılıb. Yaşı 70-dən yuxarı olan, demensiya əlamətləri olmayan 261 iştirakçı 16 gün ərzində biləklərində “Actiwatch” adlı cihaz daşıyıb. Bu cihaz hərəkətləri qeydə alaraq yuxu və oyaq olduqları vaxtları obyektiv şəkildə ölçüb. Eyni zamanda iştirakçılar gün ərzində smartfon vasitəsilə bir neçə dəfə qısa koqnitiv testlər yerinə yetirib.
Testlər məlumatın emal sürətini, yaddaşı və vizual obrazları saxlamaq qabiliyyətini ölçüb. Əsas göstərici isə yuxuya getdikdən sonra oyaq qalınan ümumi vaxt olub. Məlum olub ki, gecə daha çox oyanan yaşlı insanlar tapşırıqları daha ləng icra edib. Hətta bir gecə adi haldan 30 dəqiqə artıq oyaq qalmaq belə növbəti gün düşünmə sürətini nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldıb.
Araşdırma göstərib ki, yuxunun ümumi müddəti deyil, onun fasiləsizliyi daha vacibdir.

Havaların soyuması ilə əlaqədar ölkə ərazisində kəskin respirator virus infeksiyaların, həmçinin, qripin yayılmasında artım müşahidə olunur.
Kəskin respirator virus infeksiyaları yüksək hərarət, öskürək, boğaz ağrısı, ümumi halsızlıq, düzgün müalicə olunmadıqda isə ağırlaşmalarla müşayiət olunur. Əhalinin ən həssas təbəqələri - yaşlılar, xroniki xəstələr, hamilə qadınlar və uşaqlarda bu infeksiyalar daha ağır gedişatlı və fəsadlı ola bilər.
Kəskin respirator virus infeksiyalarına qarşı mübarizədə profilaktik tədbirlər mühüm rol oynayır. İnfeksiyadan qorunmaq və xəstəliyə yoluxmamaq üçün

-tibbi maskadan istifadə;
-otaq havasının tez-tez dəyişdirilməsi;
-əllərin təmizliyi
-sağlam qidalanma
-immun sisteminin gücləndirilməsi vacibdir.

İmmun sisteminin gücləndirilməsi virus infeksiyalarının profilaktikası üçün əhəmiyyətli şərtlərdəndir. Virus əleyhinə immun cavabda vitamin C mühüm rol oynayır. Xüsusilə vitamin C-nin yüksək konsentrasiyası immun sisteminin virusa qarşı adekvat cavabı üçün çox vacibdir, çünki mitoxondrial, virus əleyhinə siqnal zülallarının və interferonun əmələ gəlməsi üçün bütöv kaskadı induksiya edir.

Həmçinin, Vitamin C defisitində dərinin və selikli qişanın baryer funksiyası yetərli olmur.
Vitamin C-nin çatışmazlığı orqanizmin immun sistemini zəiflədir. Bu vitamin orqanizmdə güclü antioksidant və əsas immunomodulyatorlardan biri olaraq, infeksiyaya və iltihaba qarşı müdafiəni aktivləşdirir. Bu baxımdan venadaxili yüksək dozalı vitamin C kəskin respirator virus xəstəliklərinə yoluxmuş insanlara tövsiyə olunur.
Yüksəkdozalı Vitamin C-nin terapevtik faydası tədqiqatlarla sübut olunub. Yüksəkdozalı vitamin C-nin çoxsaylı farmakoloji xüsusiyyətləri sırasında aşağıdakılar immun sisteminə təsir edərək virus infeksiyalarının profilaktika və müalicəsində olduqca əhəmiyyətlidir:

• İmmun hüceyrələrinin aktivliyini normallaşdıraraq virus və bakteriyaya qarşı immun cavabı təmin edir
• Komplement sistemini aktivləşdirir
• İnterferon sintezini artırır
• Antioksidant təsir göstərir

İstifadə qaydası: Yüksəkdozalı vit. C 7,5 g - 50 ml + NaCl 0,9% -100 ml venadaxili damcı üsulu ilə həftədə 2 dəfə.

Mənbə: BTİMM elmi şöbəsi

ALİMLƏR AÇIQLADI

Braziliyalı alimlər uzunömürlü insanların sağlamlığının əsas sirrini açıqlayıb. San-Paulu Universitetinin tədqiqatçıları müəyyən edib ki, 100 və daha yuxarı yaşa çatan şəxslərin immun sistemi adi insanlardan fərqli işləyir. Araşdırmanın nəticələri “Genomic Press” jurnalında dərc olunub.
Tədqiqatda 140-dan çox iştirakçı yer alıb. Onların arasında yaşı 100-dən yuxarı olan şəxslər və 110 yaşdan artıq “superuzunömürlülər” də olub. Alimlər aşkar edib ki, bu insanların immun hüceyrələri zədələnmiş zülalların parçalanmasını və toxumaların hüceyrə “tullantılarından” təmizlənməsini daha effektiv həyata keçirir. Bu mexanizmlər xroniki iltihabın qarşısını alır və demensiya, xərçəng, ürək-damar xəstəlikləri riskini azaldır.
Alimlərin fikrincə, bu xüsusiyyətlər COVID-19 pandemiyası dövründə də mühüm rol oynayıb. Araşdırmada iştirak edən və 2020-ci ildə virusa yoluxan üç uzunömürlü ağır fəsadlar olmadan tam sağalıb. Gələcəkdə bu mexanizmlərin öyrənilməsi immun yaşlanmanın ləngidilməsinə və sağlam ömrün uzadılmasına kömək edə bilər.

ARIQLAMAĞIN SİRRİ

Amerikalı mütəxəssislər uzunmüddətli arıqlama üçün əsas amilin kalori saymaq deyil, qidalanmanın keyfiyyəti olduğunu bildirib.

“The Conversation” portalının yazdığına görə, qısa müddətli sərt pəhrizlər tez nəticə versə də, əksər hallarda davamlı olmur və çəkinin yenidən artması ilə nəticələnir.
Araşdırmalar göstərib ki, pəhrizlə arıqlayan insanların cəmi 20 faizi əldə etdiyi nəticəni uzun müddət qoruyur.

Bunun əsas səbəblərindən biri ciddi qadağalara əsaslanan pəhrizlərin psixoloji və fizioloji baxımdan çətin olmasıdır.

Sevilən qidaların tamamilə rasiondan çıxarılması beyini zəiflədir və güclü yemək istəyi yaradır.

Fizioloji baxımdan isə kəskin kalori azaldılması iştahın artmasına, toxluq hissinin zəifləməsinə və enerjiyə qənaət mexanizmlərinin işə düşməsinə səbəb olur.

Bundan əlavə, sürətli arıqlama zamanı yağla yanaşı əzələ kütləsi də itirilir ki, bu da maddələr mübadiləsini zəiflədir və çəkinin geri qayıtma riskini artırır.
Mütəxəssislər balanslı və tədricən arıqlamanı tövsiyə edib.

Zülal və liflə zəngin qidalar — tam taxıllar, paxlalılar, meyvə və tərəvəzlər — daha uzunmüddətli toxluq yaradır.

ŞƏHƏR TARİXİNDƏ ƏN BÖYÜK KÜTLƏVİ ETİRAZ

Nyu-York şəhərində tibb işçilərinin tarixində ən böyük etiraz aksiyası keçirilir. Şəhərdə təxminən 15 min tibb bacısı işlərini dayandıraraq küçələrə çıxıb. “Politico” nəşrinin məlumatına görə, bu, Nyu-York tarixində tibb bacılarının say baxımından ən böyük tətilidir.
Aksiya iştirakçıları inflyasiyanın mövcud səviyyəsini nəzərə alan maaş artımı, kadr çatışmazlığına qarşı tədbirlərin qorunub saxlanılması və genişləndirilməsi, eləcə də əmək müqavilələrinə iş yerində zorakılıqdan müdafiə mexanizmlərinin daxil edilməsini tələb edib.
Xəstəxana rəhbərləri irəli sürülən tələbləri real olmadığını və federal maliyyə dəstəyinin azalması riskindən narahat olduqlarını bildirib. Nyu-York ştatının qubernatoru Keti Hoçul pasiyentlərin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün əlavə resursların səfərbər edildiyini açıqlayıb. Şəhər meri Zohran Mamdani isə əhaliyə tibbi xidmətin fasiləsiz göstəriləcəyinə dair təminat verib. Xəstəxanalar müvəqqəti personal cəlb etməyə məcbur qalıb.

GÜCLÜ FIRTINA SƏBƏBİNDƏN

Kamçatkada güclü siklon səbəbindən təcili tibbi yardım həkimləri ekstremal şəraitdə çalışmaq məcburiyyətində qalıb. Regional səhiyyə nazirliyinin məlumatına görə, küləyin sürətinin saniyədə 45 metrə çatdığı şiddətli fırtına zamanı təcili yardım əməkdaşları bir xəstəni bir kilometrdən artıq məsafədə xərəkdə daşıyıblar.
Hadisə yanvarın 13-nə keçən gecə baş verib. Ayaq sınığı olan pasiyent yol şəraitinin ağır olması səbəbindən avtomobillə daşına bilməyib. Həkimlər FHN əməkdaşları ilə birlikdə güclü külək və qar fırtınasına baxmayaraq xəstəni təhlükəsiz şəkildə tibb müəssisəsinə çatdırıb. Nazirlikdə bildirilib ki, bu, sutka ərzində qeydə alınan yüzlərlə çağırışdan yalnız biridir.

PSİXOLOQLAR XƏBƏRDARLIQ EDİR

2024-cü il üzrə aparılan psixoloji trend analizləri Z nəsli yetkinləri arasında narahatedici bir davranışın geniş yayıldığını göstərir. Araşdırmalara görə, bir çox gənc xroniki stress və zehni həddindən artıq yüklənməyə cavab olaraq saatlarla yataqda qalaraq telefonla vaxt keçirir və yuxuya gedə bilmir.
Psixologiyada “yataqda çürümə” (bed rotting) adlandırılan bu davranış forması zahirən istirahət təsiri bağışlasa da, mütəxəssislər bunun əslində tükənmişliyin və emosional yorğunluğun göstəricisi olduğunu vurğulayırlar. Psixoloqlar bildirir ki, beyin həddindən artıq yükləndikdə özünü qorumaq məqsədilə “qapanma” rejiminə keçir və əlavə enerji tələb edən fəaliyyətlərdən yayınmağa çalışır.
Mütəxəssislərin sözlərinə görə, qısa müddətdə rahatladıcı görünən bu vəziyyət uzunmüddətli perspektivdə ciddi mənfi təsirlərə yol aça bilər. Belə ki, davamlı “yataqda çürümə” diqqət toplama qabiliyyətinin zəifləməsinə, əhval-ruhiyyənin pozulmasına, motivasiyanın azalmasına və gündəlik fəaliyyətlərə marağın itirilməsinə səbəb olur.
Psixoloqlar gənclərə stresslə mübarizə üçün passiv qaçış yolları əvəzinə, yuxu rejiminin tənzimlənməsi, fiziki aktivlik, ekran vaxtının azaldılması və peşəkar psixoloji dəstək kimi daha sağlam üsullara üstünlük verməyi tövsiyə edirlər.