MÜTƏXƏSSİSLƏRDƏN XƏBƏRDARLIQ
İqlim dəyişikliyi və qlobal istiləşmə ağcaqanad mənşəli xəstəliklərin yayılması riskini artırır. Mütəxəssislər bildirib ki, havaların daha isti keçməsi və yağıntı rejimində baş verən dəyişikliklər ağcaqanadların çoxalma müddətini uzadır, onların daha geniş ərazilərə yayılmasına şərait yaradır.
Xüsusilə son illərdə Türkiyə və Avropanın bir sıra ölkələrində müşahidə olunan Asiya Pələng Ağcaqanadı səhiyyə qurumlarının diqqət mərkəzindədir. Bu invaziv növ bəzi virus xəstəliklərinin yayılmasında rol oynaya bildiyi üçün mütəmadi monitorinq aparılır.
Mütəxəssislər risklərin artdığını qeyd etsələr də, hazırkı vəziyyətin panikaya əsas vermədiyini vurğulayıb. Bundan əlavə, qoruyucu vasitələrdən istifadə, pəncərələrə tor çəkilməsi və əhalinin maarifləndirilməsi də vacib tədbirlər sırasındadır.

Asanlıqla ağlayan insanlar çox vaxt həddindən artıq həssas hesab olunur. Lakin elmi araşdırmalar göstərib ki, emosional həssaslıq zəiflik deyil və insanın sosial münasibətlərində mühüm üstünlüklər yaradır.
Mütəxəssislərin fikrincə, emosional reaksiyalara daha açıq olan şəxslər ətrafdakı insanların əhvalındakı dəyişiklikləri daha tez hiss edir, qeyri-verbal siqnalları və emosiyaları daha yaxşı tanıya bilirlər. Bu xüsusiyyətlər yüksək empatiya qabiliyyəti ilə əlaqələndirilir. Bununla yanaşı, alimlər sosial şəbəkələrdə yayılan bəzi iddiaların elmi əsasının olmadığını vurğulayıb. Məsələn, tez-tez ağlayan insanların beynində emosional və məntiqi mərkəzlər arasında daha sürətli əlaqələrin olması barədə elmi sübutlar mövcud deyil.
Araşdırmalar göstərib ki, ağlamaq emosional tənzimlənmənin normal bir hissəsidir. Göz yaşları emosional gərginliyin azalmasına kömək edir. Mütəxəssislər bildirib ki, emosional olmaq özünənəzarətin zəif olması demək deyil. Əksinə, həssaslıq, empatiya və emosiyaları anlama bacarığı emosional intellektin vacib komponentləridir və ünsiyyət, liderlik, eləcə də sağlam münasibətlərin qurulmasında mühüm rol oynayır.
Nəticə etibarilə, ağlamaq zəiflik əlaməti deyil. Emosional həssaslıq insanın həm öz hisslərini, həm də başqalarının duyğularını daha yaxşı anlamasına kömək edən xüsusiyyət hesab olunur.

Yayın sevilən qidalarından olan dondurmanı şəkər xəstələri yeyə bilərmi? Sualımızı daxili xəstəliklər uzmanı, terapevt, Uzm. Dr. Əfsanə Bayramova cavablandırıb.

UZM. DR. ƏFSANƏ BAYRAMOVA
DAXİLİ XƏSTƏLİKLƏR UZMANI, TERAPEVT

V İ D E O - M Ü S A H İ B Ə

Xatırladaq ki, son illərdə dondurma və digər yağlı süd məhsullarının sağlamlığa təsiri ilə bağlı yeni araşdırmalar maraqlı nəticələr ortaya qoyub. Mütəxəssislərin sözlərinə görə, bəzi tədqiqatlar göstərib ki, tam yağlı süd məhsulları, o cümlədən nadir hallarda istehlak edilən dondurma, ürək-damar xəstəlikləri və 2-ci tip diabet riski ilə gözlənildiyindən daha az əlaqəlidir.

MƏKTƏBLİLƏRDƏN YENİLİK

Böyük Britaniyada məktəblilər tərəfindən hazırlanmış innovativ layihə cinsi yolla keçən infeksiyaların (CYKİ) aşkarlanmasına yeni yanaşma təklif edir. “S.T.EYE” adlandırılan xüsusi prezervativ infeksiya ilə təmas zamanı rəngini dəyişərək istifadəçini mümkün risk barədə məlumatlandırmağı hədəfləyir. (IFLScience⁠)
Layihə Londonun "Isaac Newton Academy" məktəbinin şagirdləri tərəfindən hazırlanıb. Gənc ixtiraçılar bu ideya ilə Böyük Britaniyada keçirilən TeenTech müsabiqəsinin səhiyyə kateqoriyasında qalib olublar.
Konsepsiyaya əsasən, prezervativin səthinə yerləşdirilən xüsusi molekullar və ya anticisimlər xlamidioz, herpes, sifilis və insan papilloma virusu kimi infeksiyalara xas patogenlərlə təmasda olduqda kimyəvi reaksiya yaradır. Nəticədə prezervativ müəyyən rəngə boyanır və hansı infeksiyanın aşkarlandığını göstərir. Məsələn, yaşıl rəng xlamidiozu, sarı herpesi, mavi sifilisi, bənövşəyi isə insan papilloma virusunu göstərə bilər.

ALİMLƏRDƏN CAVAB
Qoltuqaltı təraşdan sonra dezodorant istifadəsi döş xərçəngi riskini artırırmı?
Son illərdə sosial şəbəkələrdə və müxtəlif internet platformalarında koltuqaltı nahiyəni təraş etdikdən dərhal sonra dezodorant və ya roll-on istifadə etməyin döş xərçəngi riskini artıra biləcəyi ilə bağlı iddialar yayılıb. Bu fikrin əsasını təraş zamanı dərinin səthində yaranan mikroskopik zədələr və açılan məsamələr vasitəsilə məhsulların tərkibindəki bəzi maddələrin orqanizmə daha asan keçməsi ehtimalı təşkil edir.
Mütəxəssislərin bildirdiyinə görə, dezodorantların tərkibində olan alüminium birləşmələrinin və digər kimyəvi maddələrin döş toxumasına təsir göstərərək hormonal dəyişikliklər yaratması barədə müxtəlif hipotezlər mövcuddur. Lakin indiyədək aparılmış elmi araşdırmalar bu məhsulların istifadəsi ilə döş xərçəngi arasında birbaşa əlaqəni təsdiqləməyib. Buna baxmayaraq, təraşdan dərhal sonra dəri daha həssas olduğu üçün qıcıqlanma, yanma və allergik reaksiyaların qarşısını almaq məqsədilə dezodorant istifadəsini bir müddət gecikdirmək tövsiyə olunur.
*Araşdırmalar iddiaları təsdiqləmir*
Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, döş xərçənginin yaranmasında genetik meyllilik, yaş, hormonal faktorlar və həyat tərzi kimi amillər daha mühüm rol oynayır. Buna görə də dezodorantlardan düzgün istifadə etmək vacib olsa da, onların döş xərçənginin əsas səbəblərindən biri olduğu barədə elmi sübut yoxdur.

Sintetik parçalardan hazırlanan geyimlərin reproduktiv sağlamlığa təsiri ilə bağlı müzakirələr davam edir. Xüsusilə polyester materialının kişi sağlamlığına mümkün təsirləri son dövrlərdə yenidən diqqət mərkəzinə gəlib.
Mütəxəssislər bildirib ki, kişi reproduktiv sisteminin normal fəaliyyəti üçün xayaların temperaturu və havalanması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Elmi məlumatlara görə, spermatozoidlərin istehsalı bədən temperaturundan bir qədər aşağı şəraitdə baş verir. Sintetik parçalar isə hava keçirmə qabiliyyətinin zəif olması səbəbindən yerli temperaturun yüksəlməsinə və rütubətin artmasına səbəb olur.
Laborator tədqiqatlar göstərib ki, istilik və rütubət səviyyəsinin yüksəlməsi spermatozoidlərin sayına və hərəkətliliyinə mənfi təsir göstərir. Bununla belə, sağlam kişilərdə sintetik parçaların istifadəsi ilə tam və ya müvəqqəti sonsuzluq arasında birbaşa əlaqə klinik olaraq sübut edilməyib. Alimlər qeyd edib ki, temperaturun artması sperm keyfiyyətini azalda bilər, lakin bu, hər zaman reproduktiv qabiliyyətin tam itirilməsi anlamına gəlmir.
Mütəxəssislər reproduktiv sağlamlığın qorunması üçün hava keçirən və təbii liflərdən hazırlanmış alt geyimlərə üstünlük verməyi məsləhət görür. Onların fikrincə, alt paltarının materialı və rahatlığı fizioloji proseslərə təsir edir.

ALİMLƏRDƏN MARAQLI NƏTİCƏ

Türkiyə Statistika Qurumunun məlumatına görə son illərdə 35-40 yaş arasında ilk dəfə ana olan qadınların sayı nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb.

Alimlər bu yaş qrupuna aid anaların uşaqlarının bəzi koqnitiv testlərdə daha yüksək nəticələr göstərdiyini müəyyən edib.

Araşdırma “London İqtisadiyyat və Siyasi Elmlər Məktəbi” və “Maks Plank Demoqrafik Tədqiqatlar İnstitutu” tərəfindən aparılıb.
Bununla belə, mütəxəssislər bu üstünlüyün bioloji amillərlə deyil, əsasən sosial-iqtisadi şəraitlə əlaqəli olduğunu vurğulayıb.

Araşdırmalara görə, 35-40 yaşlarında ana olan qadınlar adətən ali təhsillərini tamamlamış, peşəkar karyeralarında müəyyən sabitlik əldə etmiş və maliyyə baxımından daha güclü vəziyyətdə olur.
Bu isə onların uşaqlarına daha keyfiyyətli təhsil imkanları, inkişaf mühiti və daha çox diqqət ayırmasına şərait yaradır.

Nəticədə uşaqların zehni inkişafı və öyrənmə bacarıqları müsbət istiqamətdə formalaşır.
Tədqiqat müəllifləri qeyd edib ki, uşaqların inkişafında valideynlərin yaşı qədər onların təhsil səviyyəsi, ailə mühiti və sosial imkanları da mühüm rol oynayır.

TİBBDƏ NADİR GÖRÜLƏN HADİSƏ

Peruda tibb tarixində nadir hadisələrdən biri qeydə alınıb. Həkimlər qaraciyərdə yerləşən uşaqlıqdankənar hamiləlik nəticəsində sağlam körpənin doğulmasına nail olub. Səhiyyə rəsmilərinin məlumatına görə, bu, ölkədə ilk, dünyada isə ana və uşağın sağ qaldığı 4-cü belə hadisədir.

19 yaşlı Valeriya Velenin hamiləliyi zamanı dölün plasentası qaraciyərə yapışıb və qan təchizatını bu orqanın damarlarından alıb. Həkimlər bildirib ki, belə hallarda plasentanın çıxarılması həyati təhlükə yaradan güclü qanaxmaya səbəb ola bilər.

Riskləri minimuma endirmək üçün mütəxəssislər plasentanı qidalandıran damarları xüsusi embolizasiya üsulu ilə bağlayıb. Nəticədə yüksək riskli əməliyyat uğurla həyata keçirilib və 3,6 kiloqram çəkidə sağlam qız uşağı dünyaya gəlib.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, uşaqlıqdankənar hamiləliklərin əksəriyyəti inkişaf edə bilmir və ana üçün ciddi təhlükə yaradır. Buna görə də erkən diaqnostika və vaxtında müdaxilə hələ də ən təhlükəsiz yanaşma hesab olunur.

YENİ TƏDQİQAT
Kembric Universitetinin alimləri süni intellektin köməyi ilə hazırlanmış yeni nəsil vaksinin insanlarda ilk sınaqlarının uğurla başa çatdığını açıqlayıb. Tədqiqatçılar bildirib ki, bu, vaksinin əsas komponenti olan antigenin tamamilə süni intellekt tərəfindən hazırlandığı ilk haldır.
Yeni vaksin bütün koronaviruslara, o cümlədən COVID-19-un müxtəlif variantlarına qarşı geniş müdafiə yaratmaq məqsədi daşıyır. Alimlər hesab edir ki, bu texnologiya gələcək pandemiyaların qarşısının alınmasına kömək edə bilər.
Araşdırma çərçivəsində 39 könüllü üzərində təhlükəsizlik sınaqları aparılıb. Nəticələr vaksinin təhlükəsiz olduğunu göstərsə də, immun cavabın effektivliyini daha dəqiq qiymətləndirmək üçün 200 nəfərin iştirakı ilə ikinci mərhələ tədqiqatı planlaşdırılır.
Mütəxəssislərin sözlərinə görə, süni intellekt müxtəlif virusların genetik məlumatlarını təhlil edərək mutasiyalara qarşı daha davamlı “superantigen” hazırlayıb. Bu yanaşma yalnız koronaviruslara deyil, gələcəkdə qrip, quş qripi H5N1 və Ebola kimi təhlükəli infeksiyalara qarşı universal vaksinlərin yaradılmasına da imkan verir.

Mütəxəssislər bildirir ki, insan beyninin fəaliyyəti hər gün diqqət yetirdiyi düşüncələrdən və emosiyalardan təsirlənir. Araşdırmalar göstərir ki, müsbət düşüncə və minnətdarlıq hissinin müntəzəm şəkildə ifadə olunması beyində mühüm dəyişikliklər yaradır.
2016-cı ildə Kaliforniya Universitetinin Los-Anceles kampusunda (UCLA) neyrobioloq Elizabet Kirbinin rəhbərliyi ilə aparılan tədqiqat nəticəsində müəyyən edilib ki, 6–8 həftə ərzində minnətdarlıq praktikaları ilə məşğul olan şəxslərdə prefrontal qabıq və hipokamp kimi beyin nahiyələrinin aktivliyi artıb. Bu bölgələr emosiyaların tənzimlənməsi, motivasiya və yaddaş funksiyalarına cavabdehdir.
Alimlər bu prosesi “neyroplastiklik” adlandırıb. Bu, beynin həyat boyu yeni neyron əlaqələri yaratmaq və mövcud əlaqələri gücləndirmək qabiliyyətidir. Elmi araşdırmalar həmçinin göstərir ki, bu cür vərdişlər stress hormonu olan kortizolun səviyyəsini azalda, yuxu keyfiyyətini və diqqət toplama qabiliyyətini yaxşılaşdırır.

ABŞ-ın Nevada ştatındakı orta məktəb şagirdi Destani “Skay” Pit ənənəvi qida reseptlərinin sağlamlığa təsirini araşdıraraq maraqlı nəticələr əldə edib. O, biokimya professoru Ken Kornell ilə birlikdə yerli xalqlara məxsus amerika quşarmudu pudinqinin xərçəng hüceyrələrinə təsirini laboratoriya şəraitində öyrənib.
Araşdırma zamanı uşaqlıq sarkoması hüceyrələri üzərində 4 müxtəlif quşarmudu preparatı sınaqdan keçirilib. Nəticələr göstərib ki, yalnız ənənəvi üsulla, meyvənin tumları əzilərək hazırlanan resept xərçəng hüceyrələrinin 24 saat ərzində məhv edib. Tumlardan istifadə edilməyən pudinq və şirəsi isə heç bir təsir göstərməyib.
Alimlərin fikrincə, şiş əleyhinə potensiala malik maddələr məhz tumların tərkibində yerləşir. Mütəxəssislər vurğulayıb ki, təcrübə yalnız laboratoriyada hüceyrə üzərində aparılıb və nəticələr insanlarda təsdiqlənməyib.

Son illər “Bir şüşə kola ömrünüzdən 12 dəqiqə aparır” ifadəsi sosial şəbəkələrdə geniş yayılıb. ABŞ-ın Miçiqan Universitetinin tədqiqatçıları minlərlə qida və içki məhsulunu təhlil edərək onların insan sağlamlığına təsirini araşdırıb. Nəticələrə görə, şəkərlə şirinləşdirilmiş qazlı içkilərin hər porsiyası təxminən 12 dəqiqə sağlam ömür itkisi ilə əlaqələndirilib. Bu isə o demək deyil ki, kola içən kimi insanın ömrü dərhal 12 dəqiqə azalır.
Mütəxəssislərin sözlərinə görə, burada söhbət uzunmüddətli təsirdən gedir. Şəkərli qazlı içkilərin müntəzəm istifadəsi piylənmə, diabet və ürək-damar xəstəlikləri kimi problemlərin yaranma riskini artırır. Bu xəstəliklər isə zamanla həm uzunömürlülüyə, həm də həyat keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir.

DİABET MÜALİCƏSİNDƏ YENİLİK

ABŞ-da Stanford Universitetinin tədqiqatçıları 1-ci tip diabetin müalicəsində inqilabi yenilik hesab edilən bio-mühəndislik əsaslı “mədəaltı vəzi yaması” hazırladıqlarını açıqlayıb. İddialara görə, dəri altına yerləşdirilən bu xüsusi yama insulin istehsal edən beta hüceyrələrdən ibarətdir və qanda qlükoza səviyyəsini avtomatik izləyərək lazım olduqda insulin ifraz edir.
Tədqiqatçılar bildirib ki, beta hüceyrələr xüsusi hidrogel membranla qorunur. Bu membran qlükoza və qida maddələrinin keçməsinə imkan versə də, immun hüceyrələrələrə qarşı hücumun qarşısını alır. Beləliklə, hüceyrələr uzun müddət fəaliyyət göstərir.
Məlumata görə, klinik sınaqlarda iştirak edən 44 pasiyentdə qan şəkərinin normallaşdığı və insulin inyeksiyalarına ehtiyacın aradan qalxdığı müşahidə olunub. Bir yamanın 12-18 ay ərzində effektiv fəaliyyət göstərdiyi bildirilib.

VAKSİN BEYİNƏ GEDƏN ASILILIĞI BLOKLAYACAQ

Braziliyalı alimlər narkotik asılılığının müalicəsi üçün dünyada ilk vaksin hesab olunan “Calixcoca” preparatını hazırlayıb. İlkin sınaqlar zamanı vaksin heyvanlar üzərində müsbət nəticələr göstərib və hazırda insanlar üzərində klinik sınaqlara hazırlaşır.
Mütəxəssislərin sözlərinə görə, Calixcoca immun sistemini kokain molekullarına qarşı anticisimlər istehsal etməyə sövq edir. Bu anticisimlər narkotik maddənin beyinə çatmasının qarşısını alır və nəticədə istifadəçi kokain qəbul etdikdə eyforiya hiss etmir. Layihənin koordinatoru, psixiatr Frederiko Qarsiyanın sözlərinə görə, əgər preparat tənzimləyici qurumlar tərəfindən təsdiqlənərsə, bu, asılılığının vaksin vasitəsilə müalicə olunduğu ilk hal olacaq.
Tədqiqatçılar bildirib ki, vaksin laboratoriyada hazırlanmış kimyəvi birləşmələrdən ibarətdir, istehsalı nisbətən ucuzdur və xüsusi saxlanma şəraiti tələb etmir. Heyvanlar üzərində aparılan sınaqlarda ciddi yan təsirlər müşahidə edilməyib. Alimlər hesab edir ki, yeni vaksin reabilitasiya prosesində olan insanlara yenidən narkotik istifadəsinə qayıtma riskini azaltmaqda kömək edəcək.

Avropanın bir sıra ölkələrində həkimlər əməkhaqlarının artırılması, iş şəraitinin yaxşılaşdırılması və peşələrinin daha yüksək qiymətləndirilməsi tələbi ilə etiraz aksiyalarında iştirak edib.

Bu, maaşlarla bağlı uzun müddətdir davam edən mübahisələr çərçivəsində təşkil olunan 16-cı etiraz aksiyasıdır.
Həkimlər bildirib ki, son illərdə maaş artımlarına baxmayaraq, inflyasiya səbəbindən onların real gəlirləri azalıb.

Eyni zamanda yüksək tələbə kreditləri və ağır iş yükü gənc mütəxəssislərin xaricə köçməsinə səbəb olur.
Oxşar narazılıqlar Almaniya, İspaniya və Portuqaliyada da müşahidə edilir. Almaniyada həkimlər 12 ay ərzində əməkhaqlarının 8 faiz artırılmasını tələb edir.

İspaniyada isə tibb işçiləri iş həftəsinin 35 saatla məhdudlaşdırılmasını və həkimlər üçün ayrıca əmək qanunvericiliyinin qəbulunu istəyirlər.

Portuqaliyada həkimlər aşağı maaşlar, kadr çatışmazlığı və artan iş yükünün səhiyyə sistemini böhran vəziyyətinə gətirdiyini bildirir.
Mütəxəssislər hesab edir ki, bu etirazlar Avropa səhiyyə sistemlərində uzun illərdir yığılan problemlərin daha açıq şəkildə üzə çıxmasına səbəb olub.

Müasir dünyada uşaqların bir qismi artıq çəki ilə mübarizə aparır, digər qismi isə qida çatışmazlığı problemi ilə qarşılaşır. Mütəxəssislər bu vəziyyəti “ikiqat qidalanma yükü” adlandırır və problemin həllində məktəblərin rolunu xüsusi vurğulayırlar.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının verdiyi məlumata görə, 2025-ci ildə məktəb yaşlı uşaqlar və yeniyetmələr arasında piylənmədən əziyyət çəkənlərin sayı 188 milyon nəfərə çatıb ki, bu da onların dünya üzrə ümumi sayının təxminən onda birini təşkil edir. Bu göstərici tarixdə ilk dəfə olaraq bədən çəkisi normadan aşağı olan uşaqların sayını üstələyib.
ÜST məktəbləri, uşaqların sağlam qidalanmasının təmin edilməsinə daha çox diqqət ayırmağa çağırır. Qurum hesab edir ki, məktəb mühiti sağlam qidalanma vərdişlərinin formalaşdırılmasında və həm piylənmənin, həm də qida çatışmazlığı probleminin qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.

Kanadada həkimlər nadir və mürəkkəb əməliyyat sayəsində 20 ilə yaxın görmə qabiliyyətini itirmiş kişinin görmə qabiliyyətini bərpa edib. 34 yaşlı Brent Çepmen yeniyetmə yaşlarında qəbul etdiyi ibuprofen dərmanına qarşı ağır reaksiya nəticəsində görmə qabiliyyətini demək olar ki, tam itirib. O, 27 gün komada qalıb, bir gözünü isə infeksiya səbəbindən itirib.

İllər ərzində ona təxminən 50 əməliyyat, çoxsaylı buynuz qişa transplantasiyaları edilsə də, nəticə uğurlu olmayıb. Son çarə kimi həkimlər “gözdə diş” adlanan osteo-odonto-keratoprotez əməliyyatına qərar verib. Prosedur zamanı xəstənin köpək dişi çıxarılıb, xüsusi şəkildə yonularaq içinə optik linza yerləşdirilib və bir müddət yanaq toxumasında saxlanılıb. Daha sonra həmin konstruksiya zədələnmiş gözə implantasiya olunub.

Əməliyyatı həyata keçirən oftalmoloq Qreq Moloni bildirib ki, diş toxuması orqanizm tərəfindən qəbul olunduğu üçün bu üsul ağır hallarda ən effektiv variant sayılır. Çepmenin hazırda görmə səviyyəsi 20/30 faizdir. O, illər sonra ilk dəfə şəhərin mənzərəsini, yaxınlarının simasını və uşaqları aydın görə bildiyini deyib.

Cərrahi müdaxilə olmadan dəri xərçəngi müalicəsində yeni texnologiya hazırlanıb. Alimlər melanoma kimi ən aqressiv dəri xərçəngi növlərini sağlam toxumalara zərər vermədən məhv edə bilən “ağıllı yamaq” təqdim edib. Yeni üsul lazer enerjisi və xüsusi materiallarla işləyən elastik tibbi yamaq vasitəsilə xərçəng hüceyrələrini hədəf alır.

Yamağın tərkibində lazerlə işlənmiş qrafen və silikon polimer daxilində yerləşdirilmiş mis oksidi komponentləri var. Normal vəziyyətdə passiv qalan cihaz aşağı güclü lazerlə aktivləşir. Temperatur 42 dərəcəyə çatdıqda yamaq kontrollu şəkildə mis ionları ifraz edir. Bu ionlar şiş hüceyrələrinin daxilində güclü oksidativ stres yaradaraq onları məhv edir, sağlam toxumalara isə təsir göstərmir.

Laboratoriya heyvanları üzərində aparılan sınaqlarda cəmi 10 gün ərzində melanoma şişlərinin 97 faiz kiçildiyi müəyyən olunub. Bundan əlavə, texnologiyanın immun sistemini aktivləşdirərək xərçəngin digər orqanlara yayılmasının qarşısını aldığı bildirilib.

UZMAN TERAPEVT XƏBƏRDARLIQ EDİR

Uzm. terapevt Əfsanə Bayramova arıqlama dərmanlarının vurulma qaydasını açıqlayıb.
Həkim evdə, həkim müayinəsi olmadan arıqlama dərmanlarına başlamağın fəsadlarını da vurğulayıb.
Tiroid vəzidə bir düyün varsa, arıqlama dərmanları vəziyyəti kəskinləşdirir, deyə Əfsanə Bayramova xəbərdarlıq edib.
Uzman həkim arıqlama iynələrinin effektivliyindən də bəhs edib.
Sonda həkim bu iynələrdən istifadə edərək arıqlayan pasiyentlərinin məmnunlugu ilə bağlı çoxsaylı təşəkkürlər aldığını da vurğulayıb.

Uzm. terapevt Əfsanə Bayramovanın arıqlama iynəıləri ilə bağlı çıxışını bu videodn izləyə bilərsiniz. 

Uzm.Dr. Əfsanə Bayramova

Alimlər fotoфармакologiya adlanan yeni müalicə üsulunun gələcəyin dəqiq tibbində mühüm rol oynaya biləcəyini bildirirlər. Bu yanaşma işığa həssas maddələr vasitəsilə dərmanların aktivliyini idarə etməyə imkan verir. Beləliklə, preparatlar yalnız müəyyən toxuma və ya hüceyrədə aktivləşdirilir, sağlam sahələrə təsir minimuma endirilir.
Mütəxəssislərin sözlərinə görə, yeni texnologiya ənənəvi dərmanların yaratdığı yan təsirləri və toksikliyi azaltmağa kömək edə bilər. Fotoaçar və fotomühafizəli preparatlar xüsusi işıq dalğalarının təsiri ilə aktiv və ya qeyri-aktiv vəziyyətə keçirilir. Son araşdırmalarda görünən və yaxın infraqırmızı işıqla işləyən sistemlərin daha təhlükəsiz və toxumalara daha yaxşı nüfuz etdiyi göstərilib.
Texnologiya xüsusilə nevrologiya və onkologiya sahəsində diqqət çəkir. Tədqiqatçılar işıq vasitəsilə beyin reseptorlarını dəqiq idarə etməyə, həmçinin şiş toxumasında dərmanı lokal aktivləşdirməyə nail olublar. Bu yanaşma sağlam hüceyrələrin zədələnməsi riskini azalda bilər.
Bununla yanaşı, klinik tətbiq üçün xüsusi optik avadanlıqların tələb olunması və işığın dərin toxumalara çatdırılması hələ də əsas problemlərdən sayılır.
Mənbə: AZoLifeSciences, 22 may 2026

Süni intellekt vasitəsilə dərman hazırlanmasını sürətləndirmək məqsədilə 2,1 milyard dollar investisiya cəlb edilib.

“Isomorphic Labs” şirkəti “Google DeepMind” layihəsi əsasında yaradılıb və ona Nobel mükafatı laureatı Demis Hassabis rəhbərlik edir.

Şirkətin hazırladığı “IsoDDE” adlı süni intellekt sistemi zülalları, molekulları və xəstəliklərin biologiyasını ənənəvi üsullardan daha sürətli analiz edir. Məqsəd yeni dərmanların hazırlanma müddətini illərlə qısaltmaq və müalicələrin bazara çıxmasını sürətləndirməkdir.

Hazırda şirkət iri farmasevtik şirkətlərlə əməkdaşlıq edir. Bu tərəfdaşlıqlar süni intellekt texnologiyalarına marağın artdığını göstərir.

Rusiyada kolorektal xərçəngə qarşı hazırlanmış “Onkopept” adlı vaksin ilk dəfə xəstələr üzərində tətbiq olunmağa başlayıb. Federal Tibbi-Bioloji Agentliyin rəhbəri Veronika Skvortsova bildirib ki, artıq ilk 5 pasiyent vaksini qəbul edib və müalicə prosesi davam edir. Onun sözlərinə görə, preparat təhlükəsizdir və xəstələr tərəfindən yaxşı qarşılanıb. İlk vaksinasiya olunan pasiyent artıq preparatın 6 dozasını alıb.
Məlumata görə, vaksin hər xəstə üçün fərdi qaydada hazırlanır və pasiyentin genetik materialı əsasında istehsal edilir. Hazırda daha 35 nəfər vaksinasiya növbəsindədir. Xəstələrin müraciəti üçün xüsusi internet portalı fəaliyyət göstərir və müraciətlərdən sonra onkoloqlar
5 iş günü ərzində konsilium keçirərək vaksinin tətbiqinə ehtiyac olub-olmadığını müəyyənləşdirir.
Qeyd edək ki, “Onkopept” vaksininin kliniki praktikada istifadəsinə 2025-ci ilin noyabrında icazə verilib, ilk pasiyentə isə preparat 2026-cı ilin martında vurulub.

Bəzi futuristlər və uzunömürlülük sahəsində çalışan tədqiqatçılar yaxın onilliklərdə insan ömrünün kəskin uzana biləcəyini iddia edirlər. Hətta bəzi proqnozlarda orta yaşam müddətinin 2040-cı ilə qədər 250 ilə çata biləcəyi qeyd olunur. Lakin alimlər bunun hələ elmi konsensus olmadığını və daha çox nəzəri fərziyyə sayıldığını vurğulayırlar.
Harvard Universitetinin genetika professoru David Sinclair yaşlanmanın əsas səbəblərindən birinin hüceyrələrin epigenetik məlumat itkisi olduğunu bildirir. “Nature Aging” jurnalında dərc olunan araşdırmada yaşlanmanın qismən geri çevrilməsi imkanlarından bəhs edilir.
Futurist Ray Kurzweil isə “longevity escape velocity” adlanan nəzəriyyəni müdafiə edir. Bu yanaşmaya görə, tibbin inkişaf sürəti insanın yaşlanma tempini üstələyə bilər.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, süni intellekt, gen terapiyası və hüceyrə yenilənməsi sahəsində böyük irəliləyişlər olsa da, hazırda insanların 250 il yaşayacağını təsdiqləyən elmi sübut yoxdur. Statistik araşdırmalar isə insan ömrünün nəzəri olaraq 130 ildən yuxarı ola biləcəyini göstərir.

Mütəxəssislər bildirir ki, kişidə hamiləlik testinin müsbət nəticə göstərməsi nadir hallarda ciddi sağlamlıq probleminin əlamətidir. Adətən hamiləlik testləri sidikdə və ya qanda insan xorionik qonadotropin hormonun olub-olmadığını müəyyən edir. Bu hormon əsasən hamiləlik zamanı yaranır.
Lakin bəzi hallarda xaya xərçəngi olan kişilərdə də bu hormon yüksək ola bilər. Buna görə də kişinin etdiyi hamiləlik testində iki xəttin görünməsi mümkün sayılır. Həkimlər qeyd edir ki, bu cür nəticə əldə edən şəxslər mütləq tibbi müayinədən keçməlidir.
Mövzu 2012-ci ildə sosial şəbəkələrdə yayılan hadisədən sonra geniş müzakirə olunub. Belə ki, bir kişi zarafat məqsədilə sevgilisinə məxsus hamiləlik testindən istifadə edib və nəticə müsbət çıxıb. Daha sonra xəstəxanada aparılan müayinələr zamanı onda xayanın erkən mərhələli şişi aşkar edilib və vaxtında müalicə olunub.

Normal hava şəraitində gündə 5 fincana qədər kofe içmək əksər insanlar üçün təhlükəli sayılmır və hətta bəzi tədqiqatlara əsasən ürək-damar xəstəlikləri riskini azaldır. Lakin isti havalarda kofe istehlakına daha diqqətli yanaşmaq lazımdır. Rusiyalı kardioloq Anastasiya Fomiçeva bildirir ki, kofe sidikqovucu təsir göstərdiyi üçün orqanizmdə maye itkisini artıra bilər və bu da susuzlaşma riskini yüksəldir. Buna görə də yayda kofe içildikdə mütləq əlavə olaraq kifayət qədər təmiz su qəbul etmək vacibdir.
Həkimin sözlərinə görə, isti havada ümumiyyətlə isti içkilər bədən temperaturunun tənzimlənməsinə kömək etsə də, kofe bu baxımdan doğru seçim deyil. Kofein mərkəzi sinir sistemini stimullaşdıraraq gümrahlıq yaradır, lakin ürək ritminə ciddi mənfi təsir göstərmir, arterial təzyiqdə isə yalnız qısa müddətli və cüzi artım müşahidə olunur.

"Insanoğlunu nəslini kosmosda artırmaq mümkündürmü?" sualına cavab tapmaq məqsədilə Çinli alimlər Tyanqun (Tiangong) kosmik stansiyasına süni insan embrionları göndərib.

Pilotsuz yük aparatı vasitəsilə orbitə çatdırılan bu embrionlar çəkisizlik və radiasiyanın insan inkişafına təsirini öyrənmək üçün hazırlanan bioloji eksperimentin əsasını təşkil edir.

Tədqiqatçıların əsas hədəfi mayalanmadan sonrakı 14-21-ci günlər arasındakı kritik dövrü müşahidə etməkdir.

Məhz bu mərhələdə insan orqanları formalaşmağa başlayır. Alimlər bu prosesi ilk dəfə olaraq Yerdən kənar laboratoriyada izləyirlər.

Tyanqun stansiyasında inkişaf prosesi tamamlandıqdan sonra nümunələr dondurulacaq və hərtərəfli analiz üçün Yerə gətiriləcək.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının baş direktoru Tedros Qebreyesus Konqo Demokratik Respublikası və Uqandada yayılan Ebola virusunun ciddi narahatlıq doğurduğunu açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, indiyədək 130-dan çox insan həyatını itirib, 500-dən artıq yoluxma halı qeydə alınıb. Xəstəliyin sürətlə yayılması və münaqişə bölgələrində minlərlə insanın köçkün vəziyyətinə düşməsi epidemiya riskini daha da artırır.
Virusun paytaxt Kampala, Qoma və Bunia kimi iri şəhərlərdə aşkarlanması təhlükəni daha da böyüdüb. Həkimlər arasında yoluxma hallarının qeydə alınması isə virusun tibb müəssisələrində də yayıldığını göstərir.
Məlumata görə, epidemiyaya səbəb olan Bundibuqyo ştamına qarşı hazırda təsdiqlənmiş peyvənd və ya xüsusi müalicə üsulu yoxdur. ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzi müalicə üçün monoklonal anticisim terapiyası üzərində işləyir.
Müharibə, aclıq və humanitar yardım çatışmazlığı bölgədə vəziyyəti daha da ağırlaşdırıb. ÜST bildirib ki, Ebola yüksək hərarət, halsızlıq, qusma, ishal və daxili qanaxma kimi ağır simptomlarla müşahidə olunur. Virus yoluxmuş şəxsin bioloji mayeləri ilə təmas nəticəsində yayılır və ölüm faizi orta hesabla 50 faiz təşkil edir.

İncəsənət və mədəni fəaliyyətlərdə iştirak bioloji qocalma prosesinin yavaşlamasına fiziki aktivlik qədər müsbət təsir göstərir. Bu barədə
Böyük Britaniyanın London Universitet Kollecinin (UCL) alimləri tərəfindən aparılan yeni araşdırma göstərib. "Innovation in Ageing" jurnalında dərc olunan tədqiqat çərçivəsində Böyük Britaniyadan 3500-dən çox insanın məlumatları təhlil olunub.
Araşdırma zamanı alimlər bioloji yaşın müəyyən edilməsində istifadə olunan 7 fərqli “qocalma saatı” göstəricisini qiymətləndirib. Nəticələr göstərib ki, insanların incəsənət və mədəni fəaliyyətlərlə nə qədər tez-tez və nə qədər müxtəlif formada məşğul olması qocalma prosesinə təsir edir. Mütəxəssislər xüsusilə 40 yaşdan yuxarı şəxslərdə bu təsirin daha aydın müşahidə olunduğunu bildirib.
Bununla yanaşı, alimlər vurğulayır ki, araşdırma yalnız əlaqəni göstərir və mədəni fəaliyyətlərin qocalmanı birbaşa ləngitdiyini təsdiqləmək üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.

ABŞ-da qocalmaya qarşı ilk dərman sınaqlarına start verilir. ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası tərəfindən təsdiqlənən yeni “ER-100” preparatı yaşlanma əleyhinə hüceyrə cavanlaşdırılması sahəsində dünyada ilk klinik araşdırma kimi qiymətləndirilir. Preparatı hazırlayan “Life Biosciences” ilkin mərhələdə onu ağır göz xəstəliklərindən əziyyət çəkən pasiyentlər üzərində sınaqdan keçirəcək.
ER-100 terapiyası yenidən proqramlaşdırma texnologiyasına əsaslanır. Bu metod hüceyrələrin xüsusiyyətlərini dəyişdirərək onları yenidən daha “gənc” vəziyyətə qaytarmağı hədəfləyir. Alimlər hesab edir ki, bu yanaşma zədələnmiş toxumaların bərpasına və yaşlanma ilə bağlı xəstəliklərin müalicəsinə yeni imkanlar yarada bilər.
Klinik sınaqlara qlaukoma və qeyri-arteritik ön işemik optik neyropatiya diaqnozu qoyulan şəxslər cəlb ediləcək. Hər iki xəstəlik görmə sinirinin zədələnməsi ilə əlaqədardır və dünyada korluğun əsas səbəblərindən sayılır.
Tədqiqat uğurlu olarsa, gələcəkdə bu texnologiyanın digər orqanların hüceyrələrinin bərpasında və yaşlanma ilə bağlı ağır xəstəliklərin müalicəsində də istifadə edilə biləcəyi bildirilir.

Alimlər narahatlıq, stress və depressiyanın müalicəsində inqilabi hesab edilən yeni preparat hazırlayıb. “PA-915” adlı eksperimental birləşmə ilkin araşdırmalarda “narahatlıq vaksini”nə bənzər təsir göstərərək heyvanlarda təşviş və depressiya əlamətlərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Araşdırmalar göstərib ki, preparatın təsiri tək dozadan sonra 8 həftəyədək davam edir.
Mütəxəssislərin sözlərinə görə, PA-915 beyində stress reaksiyasını idarə edən PAC1 reseptoruna təsir edir. Bu reseptor kortizol hormonunun ifrazı və hipotalamus-hipofiz-böyrəküstü vəzi sisteminin fəaliyyətində mühüm rol oynayır. Xroniki stress zamanı həmin sistem həddindən artıq aktivləşərək narahatlıq, emosional tükənmişlik və depressiyaya səbəb olur. Preparat isə bu mexanizmi zəiflədərək beyində “stress siqnallarını” azaltmağa kömək edir.
Alimlər hesab edir ki, gələcəkdə bu yanaşma posttravmatik stress pozuntusunun profilaktikası və yüksək stress altında çalışan insanların müalicəsində istifadə oluna bilər. Hazırda preparat yalnız heyvanlar üzərində sınaqdan keçirilib və növbəti mərhələdə insanlar üzərində klinik tədqiqatların aparılması planlaşdırılır.

Çində sosial media platformalarında fəaliyyət göstərən influenserlər və kontent yaradıcıları üçün yeni tələblər qüvvəyə minib. Yeni qaydalara əsasən 25 oktyabr 2025-ci ildən, tibb, hüquq, maliyyə və təhsil kimi həssas sahələrdə məlumat paylaşan şəxslər öz peşə ixtisaslarını və ya müvafiq təhsillərini təsdiqləməli olacaqlar.
Tələblərə əməl etməyən şəxslər isə ciddi sanksiyalarla üzləşə bilər. Qayda pozuntularına görə 100 min yuanadək (təxminən 26 min manat) cərimə tətbiq oluna, həmçinin hesabların fəaliyyəti məhdudlaşdırıla və ya tam bloklana bilər.
Çin hakimiyyəti bu addımın əsas məqsədinin internet şəbəkəsində dezinformasiyanın yayılmasının qarşısını almaq və paylaşılan məlumatların keyfiyyətini artırmaq olduğunu bildirib. Bununla belə, yeni qərar ictimaiyyət arasında fərqli reaksiyalara səbəb olub. Bəzi şəxslər bunu istifadəçilərin yanlış məlumatlardan qorunması üçün vacib addım hesab etsələr də, digərləri bu tələblərin ifadə azadlığını məhdudlaşdıra biləcəyini düşünür.

Avstraliyanın Qərbi Avstraliya Universitetinin alimləri bal arısı zəhərinin əsas komponentlərindən biri olan melittinin süd vəzi xərçəngi hüceyrələrinə qarşı təsirini araşdırıb. Tədqiqatın nəticələrinə görə, bu maddə xüsusilə müalicəsi çətin olan və aqressiv hesab edilən şiş hüceyrələrinin məhv edilməsində perspektivli nəticələr göstərib. Araşdırmanın nəticələri “Nature Precision Oncology” elmi jurnalda dərc olunub.
Melittinin mövcud kimyaterapiya preparatları ilə birlikdə istifadə edildikdə onların təsirini gücləndirə bildiyi qeyd edilib. Alimlərin məlumatına görə, yüksək konsentrasiyada melittin laboratoriya şəraitində süd vəzi xərçəngi hüceyrələrinin böyük hissəsini qısa müddətdə məhv edib, eyni zamanda sağlam toxumalara minimal təsir göstərib.
Tədqiqatçılar bildirib ki, melittin xərçəng hüceyrələrinin membranını hədəfə alaraq onların çoxalma prosesini dayandırır. Bununla belə, mütəxəssislər qeyd edir ki, nəticələr hələ ilkin mərhələdədir və insanların müalicəsində tətbiq üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac var.

ABŞ-ın Kaliforniya ştatında fəaliyyət göstərən “Sabi” startapı insan düşüncələrini mətnə çevirən geyilə bilən neyrointerfeys texnologiyası üzərində işləyir. Şirkətin hazırladığı xüsusi papaq və ya beret formasındakı cihaz beyində yaranan siqnalları oxuyaraq istifadəçinin daxili nitqini analiz edir və onu ekranda yazı şəklində təqdim etməyi hədəfləyir.
Texnologiya qeyri-invaziv üsulla işləyəcək, yəni beyinə implant yerləşdirilməsinə ehtiyac olmayacaq. “Sabi”nin açıqlamasına görə, cihazda 70 mindən 100 minədək yüksək həssaslıqlı sensor yerləşdiriləcək. Süni intellekt dəstəyi ilə çalışan sistem düşünülən sözləri kompüter əmrlərinə çevirmək üçün hazırlanır.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu texnologiya xüsusilə danışmaq və ya hərəkət etmək imkanları məhdud olan insanlar üçün yeni ünsiyyət vasitəsinə çevrilə bilər. Şirkət ilk prototipi 2026-cı ilin sonuna qədər təqdim etməyi planlaşdırır.

Mənbə: Wired, Sabi.com

Şəkərin körpələrin gələcək sağlamlığına ciddi təsir göstərə biləcəyi ilə bağlı yeni araşdırma aparılıb. Alimlər müəyyən edib ki, həyatın ilk 1000 günü, yəni ana bətnindən başlayaraq təxminən 2 yaşa qədər olan dövrdə şəkərin az miqdarda istehlakı gələcəkdə bir sıra xroniki xəstəliklərin riskini azaldır. Bu barədə The Guardian məlumat yayıb.
Araşdırmaya görə, erkən yaşlarda şəkərsiz və ya az şəkərli qidalanan uşaqlarda yetkinlik dövründə 2-ci tip diabet və yüksək təzyiqə daha az rast gəlinir.
Tədqiqat Cənubi Kaliforniya Universitetinin rəhbərliyi ilə aparılıb. Böyük Britaniyada 38 min nəfərin sağlamlıq göstəriciləri müqayisə olunub. Məlum olub ki, 2 yaşına qədər şirniyyat və əlavə şəkərdən uzaq qalan insanlarda diabet və hipertoniyanın yaranma ehtimalı daha aşağıdır.
Mütəxəssislər uşaqlara gündə 30 qramdan artıq şəkər verilməsini məsləhət görmür. Qeyd olunur ki, şəkər təkcə şirniyyatlarda deyil, bal, sirop və hətta bəzi meyvə şirələrinin tərkibində də olur.