Bir genin sağlam nüsxəsi autizmi tamamilə müalicə edə bilər?

BU, AUTİZMİN MÜALİCƏSİ DEMƏKDİR

Autizmlə əlaqəli genetik dəyişiklikləri aradan qaldırmaq mümkün ola bilərmi? Alimlər bu istiqamətdə indiyədək fərqli yanaşmalardan birini sınaqdan keçiriblər. Onlar zədələnmiş geni əvəz etmək əvəzinə, onun sağlam nüsxəsini aktivləşdirərək beyin hüceyrələrinin fəaliyyətini normaya yaxınlaşdırmağa nail olublar. Tədqiqatın nəticələri gələcəkdə autizmin bioloji mexanizmlərinə yönəlmiş müalicə üsullarının hazırlanması üçün yeni ümid yaradıb.

BİR GENİN SAĞLAM NÜSXƏSİ NƏYİ DƏYİŞƏ BİLƏR?

ABŞ-ın Kaliforniya Universitetinin (UCLA Health) tədqiqatçıları autizmlə güclü əlaqəsi olan iki genə – CHD8 və SCN2A-ya diqqət yetiriblər.

İnsan orqanizmində bir çox genin iki nüsxəsi olur. Bəzi genetik mutasiyalar bu nüsxələrdən birini sıradan çıxarır. Nəticədə sağlam qalan digər nüsxə orqanizmin ehtiyac duyduğu zülalı kifayət qədər istehsal edə bilmir. Bu çatışmazlıq isə beynin inkişafına və sinir hüceyrələrinin fəaliyyətinə təsir göstərə bilir.

Alimlərin yanaşması məhz bu nöqtədə fərqlənib: onlar qüsurlu genin özünü dəyişdirməyə və ya əvəz etməyə çalışmayıblar. Bunun əvəzinə, xüsusi modifikasiya edilmiş CRISPR texnologiyası vasitəsilə sağlam gen nüsxəsinin fəaliyyətini artırıblar.

BEYİN HÜCEYRƏLƏRİNDƏ NƏ BAŞ VERDİ?

Tədqiqatçılar bu üsulu insan kök hüceyrələrindən əldə edilmiş neyronlarda və beyin toxumasının bəzi xüsusiyyətlərini təqlid edən kiçik üçölçülü strukturlarda – kortikal orqanoidlərdə sınaqdan keçiriblər.

Nəticələr diqqətçəkən olub:

- CHD8 geni ilə bağlı modellərdə hüceyrələrin həddindən artıq böyüməsi azalıb, yetişmə prosesi yaxşılaşıb və gen aktivliyi normal göstəricilərə yaxınlaşıb.
- SCN2A geni ilə bağlı modellərdə neyronların elektrik aktivliyinin böyük hissəsi bərpa olunub.
- Ən maraqlı məqamlardan biri isə müdaxilənin yalnız mutasiya daşıyan hüceyrələrdə təsir göstərməsi, sağlam hüceyrələrdə və qonşu genlərdə arzuolunmaz aktivləşmə yaratmaması olub.

Tədqiqata UCLA-nın insan genetikası, nevrologiya və psixiatriya üzrə professoru Daniel Geschwind rəhbərlik edib. İlk müəllif George Chen isə nəticələrin gələcək müalicə strategiyaları üçün mühüm istiqamət açdığını bildirib.

BU, AUTİZMİN MÜALİCƏSİ DEMƏKDİRMİ?

Hələlik yox. Tədqiqat tamamilə laboratoriya modellərində aparılıb. Bu texnologiyanın insan beyninə təhlükəsiz çatdırılması, uyğun müdaxilə vaxtının müəyyənləşdirilməsi və uzunmüddətli nəticələrinin öyrənilməsi üçün əlavə araşdırmalar tələb olunur.

Alimlər xüsusilə bir məqama diqqət çəkirlər: müdaxilənin təsiri inkişafın hansı mərhələsində tətbiq edilməsindən asılı ola bilər. Yəni eyni üsul müxtəlif dövrlərdə eyni nəticəni verməyə bilər.

Buna baxmayaraq, araşdırma mühüm elmi istiqamət göstərir: gələcəkdə bəzi genetik pozuntuların nəticələrini yalnız simptomları yüngülləşdirməklə deyil, onların yaranmasına səbəb olan bioloji mexanizmlərə müdaxilə etməklə də dəyişdirmək mümkün ola bilər.

Tədqiqatın nəticələri *Nature Neuroscience* jurnalında dərc olunub.

Mənbə: UCLA Health, News Medical.

Günel İbadova
Saglamolun.az

 

Saglamolun.Az